❤❤یـــانەی کوردژیـن/Kurd Zhin❤❤/ / هزری ئاینی لای كۆمەڵناسی فەرەنسی ئەمیل دۆركایم

.

نازناو:  وشه‌ی تێپه‌ڕبوون:    |  

ئاگاداری

‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌به‌ڕێزان : هه‌رکاتێک کێشه‌یه‌ک یان په‌یامێکی ناشیاوت به‌رچاو که‌وت له‌یانه‌دا ئه‌توانن په‌یوه‌ندی بکه‌ن به‌ :_

1- بەڕێوەبەری یانە Hemn Zanko لە کوردستان بە ئمێڵی ( hemn_kurdzhin@yahoo.com ) .. ژمارەی مۆبایل ( 07736993749 )

2- به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی ( ReKaN ) له‌ ئه‌وروپا به‌ ئیمێڵی ( Rekan_uk@hotmail.com ) ، ژماره‌ ته‌له‌فوونی( 00447724242223) .

New Page 1

    بابه‌ته‌ گرنگه‌کانی به‌کارهێنانی یانه‌  

#1 2012-02-10 19:18:21

سورێن
سونبولی یانه
Kurdzhin: Grupy peshangy
ڕێكه‌وتی به‌ ئه‌ندامبوون‌: 2009-02-08
دواترین سه‌ردان: 2019-09-26
په‌یامه‌كان: 953
WindowsFirefox

هزری ئاینی لای كۆمەڵناسی فەرەنسی ئەمیل دۆركایم

هزری ئاینی لای كۆمەڵناسی فەرەنسی ئەمیل دۆركایم   

دەسپێك
ئاین بەشێكە لە كلتووری مەعنەوی مرۆڤایەتی و رەگەزێكی گرنگ وكاریگەری ژیانی كۆمەڵایەتی پێكدێنێت ،ئەگەر لەو روانگەوە سەیری كلتوور بكەین كە دوو لایەنی مادی و مەعنەوی هەیە ،ئەوا هزرو فەلسەفەو بیروباوەڕو جیهانبینی و ئاینیش بەشێكە لەو پێكهاتەیە ،یان لە ماركسیزمدا ئاین یەكێكە لە توخم ورەگەزەكانی سەرخان لە پاڵ بەرهەمە هزریەكانی تردا و بە پێی قۆناغەكانی گەشەكردنی مرۆڤ و پەرەسەندنی ئامێرو كەرەستەكانی بەردەست ئاینیش گۆڕانی بەسەردا دێت هەروەكە ئەوەی لە مێژووی دوورودرێژی مرۆڤایەتیدا  گەشەی كردووەو گۆڕانی بەسەردا هاتووەو لێكدانەوەو راڤەو شرۆڤەی فەلسەفی قوڵترو فراوانتری تێ كەوتووە ،بیركردنەوە لە مردن و گۆڕانكاریەكانی سروشت ولاوازی مرۆًڤ بەرامبەر دیاردە ترسناكەكانی دەوروبەر و نەبوونی توانای كۆنترۆڵكردن وگەلێك رووداوی ژیانی رۆژانەی مرۆڤ هەر لەگەڵ هۆشیاربوونەوەی مرۆڤدا بیریان بەلای هێزێكی نادیاری باَڵادەستی بەتوانادا بردووە كە دەبێ ئەو مرۆڤ و سروشت و گەردوون وبوونەوەری هێنابێتە بوون و توانای پێدانی ژیان و مان و نەمانی هەبێ
،بۆیە بە پێویستیان زانیوە بۆ رەزامەندی ئەوو دابینكردنی پێویستیە مادی و رووحیەكانیان و پاراستنیان لە بەڵاو نەهامەتی و مەترسیەكانی ژیانی رۆژانە رێ ورەسم و بۆنەو كاتی تایبەتیان داناوە بۆ سوپاسگوزاری و پاڕانەوەو پیشاندانی رێزو پێزانین وملكەچی خۆیان بۆ ئەو هێزە درووستكەرەو هەر لە كۆنەوە گەلانی ئاریا نەژاد بەم بیركردنەوەو هەڵسوكەوت و رەفتارەیان گوتووە دین، رەنگە زۆریشمان وابزانین ئەمە ووشەیەكی عەرەبیە كە لە راستیدا وانیە ؟!
لەسەرەتاكانی ژیانی كۆمەڵگا بەراییەكاندا دین سادەو ساكارو بە پێی تواناكانی كۆمەڵە سەرەتاییەكان ئەرك ورێ وشوێنی دانابوو ،دوواتر لەگەڵ سەخت بوونی ژیانی كۆمەڵگاكاندا چ بە هۆی پەیدا بوونی چەوساندنەوەو ستەمی زیاتری مرۆڤەكان بە رامبەر یەكتری و بەكۆیلە كردنی یەكتری ، یان بە هۆی گۆڕانە سروشتی و وشك بوونی سەرچاوەكانی ئاوو و كەمبوونەوەی باران لە ناوچەكانیان و روودانی كارەساتی سرووشتی و زۆربوونی ژمارەی مرۆڤەكان و بڵاوبوونەوەی هەندێك نەخۆشی كوشندە ،داواكاریە ئاینیەكانیش توندترو سەختر  بوون  زۆرجار داواكاریەكان زۆر دڕندانەو دور لە سۆزو بەزەیی و نامرۆڤانە بوون وەكو قوربانی كردن بە مرۆڤ بۆ رەزامەندی خواو سەربڕینی گەنجێك لەسەر تەختەی خانەكانی خواپەرستی ،ئەم چیرۆكە لە هەموو ئاینیەكانی رۆژهەڵاتی ناوەراستدا هەیە ، یان دیاردەی  كوشتنی تەواوی پاسەوان و خزمەتكارانی ماڵی خوا لەگەڵ مردنی گەورە پیاوانی ئاینی ،ئەمە لە هەموو ئاینەكانی كۆن و رۆژهەڵاتی ئاسایادا هەیە ،یان رازاندنەوەی جوانترین كچ وپێشكەشكردنی بە خواوەندەكانی باوبارن لە كاتی لافاو وبەرزبوونەوەی ئاوی دەریاكان كە لە میسر و گروپە مرۆییەكانی نیشتەجێی كەناری نیلدا و..هتد بەڵام دوواتر لە مێژوویەكی پێنج شەش هەزار ساڵیدا لەگەڵ پێشكەوتنی هزری مرۆڤدۆستانەی مرۆڤەكاندا نەك هەر دەقە ئاینیەكان بەڵكو خودی خواكانیش بە پێی جیاوازی ژینگە كۆمەڵایەتیەكانیان پێشكەوتوون وسۆزو بەزەیی و خۆشەویستی و نەرم ونیانی زۆرتریان تێدا بەدەركەوتووە ،لە پەرستن و پاڕانەوە لە سروشت وئەستێرەو مانگ وتەوتەم و بت وپاڵەوانەكانەوە بۆ خوایەكی نادیاری هەمیشە دیارو ئامادەو بەهێزی باڵا دەست وناسینی لە رێگەی كاریگەری و شوێنەوارەكانیەوە بە پێی لێكدانەوەكانی خودی مرۆڤەكان خۆیان ،ئیتر بە درێژایی مێژوو جگە لە هەندێك دۆخی نا ئاسایی كە هەندێك لە كۆمەڵگاكان بە ناوی دینەوەو بە ئەقڵی خۆیان بۆ رەزامەندی خوا هێرشیان كردووەتە سەر یەكتری و یەكیان كوشتووە ئیتر دین هەمیشە هۆكارێك بووە بۆ برایەتی و خۆشەویستی وكۆنترۆڵی كۆمەڵایەتی و ئەنجامدانی كاری چاكەو خێرخوازی و گەڕانەوە لە خراپە تا ئیستاش دین لە ژیانی رۆژانەی مرۆڤەكاندا نەك هەر ئامادەیی هەیە بەڵكو لە زۆربەی كۆمەڵگاكاندا رۆڵی سەرەكی دەگێڕێت لە رەفتارو كارلێكی تاكەكان ،یان تا پەیوەندی كۆمەڵگاكانیش .بەڵام ئەوەی جێگەی سەرنجە ئەم بابەتە گرنگە  وەكو بابەتی توێژینەوە ،رامان لەوەی ئەم دیاردەیە  بۆ؟ وەكو چۆن  بابەتی خودی مرۆڤ خۆی وەكو بابەتێكی مرۆیی لە ناو فەلسەفەدا بەبەراورد لەگەڵ بابەتەكانی تری فەلسەفە درەنگتر بووتە بابەت و جێی تێڕامانی هزرمەندان ،ئەمیش سەرەڕای ئەو مێژووە كۆنەی زۆر درەنگتر كەوتە بەر لێكدانەوەیەكی سەرتاسەری و سەیركردنی دین وەكو دیاردەیەكی كۆمەڵایەتی و بەراوردكردنی ئاینەكان لە هەموو كۆمەڵگاكاندا بەبەراورد لەگەڵ مێژووی دێرینی پەیدا بوونی هزری ئاینی دیاردەیەكی نوێیە ، لە رووی مێژووییەوە لە ئەوروپا بە هۆی گەشەكردنی بازرگانیەوە لە كۆتایی سەدەی پازدەوە بزوتنەوەیەكی گەڕان و پشكنینی جیهان و دۆزینەوەی رێگاوبانی دەریایی و ئاشنابوون بە ناوچەو كێشوەری تازە پەیدابوو ،ئەمە سەرەتای جیهانگیری و تێكەڵاوبوون وناسینی كۆمەڵەو گروپە مرۆییەكاانی تربوو (1)،لەگەڵ ئەم بزووتنەوە بازرگانی و دۆزینەوەیەدا لە كۆتاییەكانی سەدەی شازدەو سەرەتای سەدەی هەڤدەوە بزووتنەوەیەكی رۆشنبیری ئەوروپی لە بەشێكی زۆری جیهاندا بەدەركەوت ،تا كوتاییەكانی سەدەی هەژدە بە تایبەتی دوای شۆڕشەكانی ئەمریكا(1776)و فەرەنسا (1789) سیستەمێكی نوێی جیهانی درووست بوو ،سەنترالیزمی ئاینی كە لەسەردەمی باڵا دەستی دەرەبەگایەتی چاخەكانی ناوەراست و بەهێزی ئیسپانی وپورتوگالی و هۆڵندیەكانیش كەپێشتر رابەرایەتی ئیمپریالیزمی جیهانیان دەكرد ،ئاینی مەسیحی ئەو سەنترالیزمەی نەما ،ئاین بە گشتی كەوتە بەر رەخنەو لێكدانەوەو توێژینەوەی هزرمەندانی ئەم قۆناغەو قۆناغەكانی دوواتریشەوە ، تا بوو  بە بابەتێكی زانستە كۆمەڵایەتیەكان و لە زانكۆكاندا تاوتوێ وگفتوگۆی لەسەر دەكرا ئستاش لە ناو زانستە كۆمەڵایەتیەكاندا ئاین یەكێكە لە بابەتە سەرەكیەكانی مرۆڤناسی و كۆمەڵناسی ، یەكەم بیرمەندێك ئەم زانستەی دوواییانی هێنابێتە هۆڵەكانی زانكۆو دەرسگوتاری لە بارەوە گوتبێتەوە كۆمەڵناسی فەرەنسی (ئەمیل دۆركایم)ە، لەم نوسینەدا دەمانەوێت تیشكێك بخەینە سەر راو بیرو بۆچوونەكانی ئەم كۆمەڵناسە لەمەڕ ئاین و هزری ئاینی و دین لە كۆمەڵگا سەرەتاییەكاندا .
یەكەم : ژیان وزەمینەی كۆمەڵایەتی سەردەمی ئەمیل دۆركایم :
هەمیشە عەقڵ و توانا هزری و شارەزایی و پسپۆڕیەكانی مرۆڤ بەرهەمی سەردەم ورۆژگارو ئەو ژینگەو رەوشە سیاسی وكۆمەڵایەتی و ئابووریەن كە ئەو مرۆڤی تێدا لە دایك بووەو تێدا ژیاوە ،لەدەرەوەی ئەم رەوشە بۆ مرۆڤی ئاسایی سەرچاوەیكی تر بۆ پێدانی مەعریفە بوونی نیە ،بۆیە دۆركایمیش لەم یاسایە بەدەر نیەو هەموو بۆچوونەكانی رەنگدانەوەی سەردەمەكەی خۆی و كاریگەری ئەو پێشكەوتنانەیە لە قۆناغی ئەودا ولە هەموو بوارەكاندا هاتبوونە ئاراوە ، دۆركایم لە 15ی نیسانی 1858 لە ئەپیناڵی هەرێمی لۆرینی فەرەنسا لە دایك بووە ،بۆ دۆزینەوەی رەگ و ریشە هزریەكانی و بنچینە و زەمینەی كۆمەڵایەتی تێڕوانینەكانی دەبێ باس لەرەوشی سیاسی و ئابووری و كۆمەڵایەتی نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدە بكەین ،جگە لە ژینگە خێزانی و كۆمەڵایەتیەكەی سەردەمی مناڵی ،كە دۆركایم لە خێزانێكی یەهودیدا لە دایك بووەو ژیاوە ، باوك وباپیرانی پشتاوپشت پیاوانی ئاینی هەرێمەكە بوون ،دایكیشی كچی یەكێك لە یەهودیە بازرگانە بە ناوبانگەكانی ئەو دەڤەرە بوو ،بۆیە لە بەرنامەیاندا بوو (ئەمیل)یش بە هەمان رێچكەی باپیرانیدا گوزەر بكا و ببێتە یەكێك لە حاخامە یەهودیەكانی هەرێمەكە لە ئایندەدا ،هەر لە مناڵیەوە  ناردیانە بەرخوێندنی ئاینی ،بەڵام نیوەی دووەمی سەدەی نۆزدە  ،رۆژگاری گۆڕانكاریە قوڵەكانی ئەوروپا بە گشتی و فەرەنسا بە تایبەتی بوون ،لە رووی هەست وسۆزو ئەندێشەوە سەردەمی ئەدەب ومۆسیقای رۆمانتیكی بوو ،لە فەرەنسادا باوی نوسینەكانی فیكتۆر هۆگۆو جۆرج ساند وئەلیكساندەر دۆماس و بەلزاك بوو ،قۆناغی هەڵكشانی ناوبانگی مۆسیقارە دەست رەنگینەكانی وەكو كۆنیۆ و بێرلیۆز و بیزێی بوو، لە بارەی فەلسەفەو كۆمەڵناسیەوە نوسینەكانی سان سیمۆن و پیەربرۆدۆن و شارل فۆریەو لویس بلان و بە تایبەتی نوسینەكانی ئۆگەست كۆنت جەماوەرو لایەنگری زۆریان هەبوو ،لەسەر ئاستی ئەوروپا و ئەمریكا هەوڵی درێژە پێدانیان دەدرا ،ئەمە زەمینەیەكی هزری و سۆزداری و رۆشنبیری گرنگ بوو بۆ پێگەیاندنی ئاراستە هزریەكانی دۆركایم ،لە لایەكی تریشەوە ووڵاتانی سەرمایەداری لە رووی داگیركاری و هێرشكردنەسەر گەلانی تر لە پێشبڕكێی داگیركردنی بازاڕەكانی جیهاندابوون و درووشمی (لە كوێدا ئاڵا  بەرز بكرێتەوە لەوێدا بازرگانی دەكرێ)كێبڕكێ لەسەر بازاڕەكانی چین بوو(2) ،جیاوازی ئاینی بەربەست بوو بۆ خۆ بەدەستەوە دان وملكەچكردنی گەلانی داگیركراو ،دەبوو بزووتنەوەیەك بێتە ئاراوە كار بۆ ئاینێكی دەستكرد بكات لە بەرژوەندی سیستەمی سەرمایەداری و هۆكاری لاوازكردنی بنەما ئاینیەكان وبیروباوەڕە رووحیەكانی گەلانی ژێردەستە بێت ،لە ئەوروپا دەمێك بوو زەمینەی قسەكردن لەسەر ئاینێكی مەدەنی خۆش بوو بوو ،هەڵگرانی ئەم بیروبۆچوونە و رەوتەكانی دژ بە دین لە ئەوروپا لەم قۆناغەدا سەركەوتنێكی زۆریان بەدەست هێنا بوو ،بەڵام ئامانج گەلانی دوور بوو ،چۆنیەتی گواستنەوەی ئەم جیهانبینیە بوو بۆ كۆمەڵگاكانی تر كە لەرووی شوێن و جوگرافیاو دین و بیروباوەڕو پێكهاتەی كۆمەڵایەتی و قۆناغەكانی پەرەسەندن و پێشكەوتنیشەوە لەگەڵ ئەوروپا جیاواز بوون ، ئاین لەو كۆمەڵگایانەدا داینەمۆی ورەو خۆراگری و رووبەرووبوونەوە بوو ،پێویست بوو ئەم داینەمۆیە لە كار بخرێت ،ئەم پرۆسەی لە كارخستنەش پێویستی بە توێژینەوەو تێگەیشتن هەبوو لە پرەنسیپە ئاینیەكانی ئەم گەلانەو جیاكردنەوەی رەگەزە پیرۆزەكانیان و ناسینی هێڵی سووری ئەم گروپە مرۆیانە ، لەو سەردەمەدا زۆر لە هزرمەندان پێیان وابوو ئەگەرچی ئامانجی ئیمپریالیزم لە پەلاماردانی گەلانی دوور داگیركردن و پاوانكردن و بە دەستهێنانی كەرەستەی خاوی پیشەسازی و دابینكردنی بازاڕی ساخكردنەوەی كەل وپەلەكانە بەڵام لەگەڵ بەتاڵان بردنی سامان و سەرچاوەسروشتیەكانی وڵاتانی داگیركراو گۆڕانێكی چۆنایەتیش لە ژیان و كەرەستەكانی بەردەستی گەلانی ئەم وڵاتانەدا درووست دەكات ،لەم روانگەوە (ماركس )لە ساڵی 1853دا دەست خۆشی لە بەریتانیا كرد بۆ داگیركردنی هند و خۆشحاڵی خۆی دەربڕی  ئەم هەنگاوەی بە گۆڕانێكی چۆنایەتی لەقەڵەمدا ،پێی وابوو هۆكارە بۆ پێشكەوتن و گەشەكردنی گەلانی هند ،كە تێكەڵ بە گەلێكی پێشكەوتووی وەكو ئینگلیز دەبن ،ئیتر بە هۆی ئەم گۆڕانكاریانەوە ،لە قۆناغەكانی دواتردا بە تایبەت لەشەستەكان و حەفتاكانی سەدەی نۆزدەدا وەكو رەنگدانەوەیەكی نوسین و توێژینەوەكانی پێش خۆیان لە هەموو لایەك باس لە ئاین و ئاینی مەدەنی و رەخنەگرتن لە ئاینی باو و چۆنیەتی دەستكاری كردنی ئاینەكان دەكرا ، دۆركایمیش وەكو پەروەردە بوویەكی ئەم فەزا هزری و زانستیە نوسینەكانی ئۆگەست كۆنت و هێربەرت سپنسەر و ئابووریناسانی ئەڵمانی بوونە جێگەی گرنگی وبایەخپێدانی ،ئیترلە ناو ئەم رەوشەدا زەمینەی سەركەوتنی ئەو نەخشەو بەرنامەیەی بۆ دۆركایم دانرابوو تا ببێتە پیاوێكی دینی و حاخامێكی یەهودی سەركەوتوو نەبوو ،نەك هەر نەبوو بە پیاوێكی ئاینی بەڵكو هەر زوو پیاوێكی بێ ئیمان و بێ باوەڕ و بە چەمكە دینیەكەی نوسەرێكی  زەندیقی  لێ دەرچوو .
دووەم :نوسین و بەرهەمە هزریەكانی دۆركایم
دۆركایم تا تەمەنی بیست ساڵی سەرقاڵی خوێندن وخۆ ئامادەكردن بوو  تا لە ساڵی 1879 لە بەشی فەلسەفەی پەیمانگای بالاًی (ENS)وەرگیرا ولە ساڵی 1882دەستی كرد بە نوسینی تێزی دكتۆرای یەكەمی بە ناونیشانی (تاكگەرایی و كۆمەڵگەگەرایی)بە سەرپەرشتی (ئی . بۆترۆ)و دوواتر وەكو كتێب بە ناونیشانی (تاك وكۆمەڵگە) بڵاوكرایەوە ،لە ساڵی 1885 و 1886 بۆ ماوەی دوو ساڵ لە زانكۆی سۆربۆن بەشداری گوێگرتن لە وانەكانی دەرونناسی كۆمەڵایەتی دەكات یەكەم وتاری خۆی لەم بارەوە دەنووسێت ،لە ساڵی 1887وەكو وانە بێژ لە زانكۆی (بردۆ)گوتنەوەی بابەتەكانی بنەماكانی پەروەردەو فێركردن و كۆمەڵناسی لە ئەستۆ دەگرێت ،نامەی دكتۆرای دووەمی لە ساڵی 1893 بە ناونیشانی (دابەشبوونی كاری كۆمەڵایەتی) پێشكەش دەكات ،لەم ماوەیەشدا بابەتێكی تر بە ناونیشانی (خزمەتەكانی مۆنتسكیۆ بە كۆمەڵناسی) دەنووسێت ،لە ساڵی 1894دا كتێبی( رێساكانی میتۆد لە كۆمەڵناسی) لە گۆڤاری (فەلسەفە)بڵاودوكاتەوە ،لە ساڵی 1896تا 1902ناوی بابەتەكەی لە زانكۆ لە بنەماكانی پەروەردەو فێركردنەوە دەگۆڕێت بە (كۆمەڵناسی)لەم ساڵەوە واتە لە ساڵی 1896وە دەست دەكات بە نوسینی كتێبی (خۆكوژی) و لە ساڵی 1897دا بڵاوی دەكاتەوە بۆ ساڵی دوواتر واتە 1898گۆڤاری (ساڵنامەی كۆمەڵناسی) دادەمەزرێنێت ، لەساڵی 1902وە لە زانكۆی بردۆ نامێنێ و بۆ زانكۆی سۆربۆن دەگوازرێتەوە ،ئەگەرچی زانستی پەروەدە وەكو بابەتێكی زانكۆیی لە جێگەی (فردیناند بوئیسیۆن)لە بردۆ دەڵێتەوە ، ئیتر لەم ساڵەوە لەگەڵ وانە گوتنەوەدا لە زانكۆی سۆربۆن كاتی خۆی بۆ ئەم ساڵنامەیە تەرخان دەكات ،جگە لەوەی لەگەڵ وانە گوتنەوەكانیدا كتێبی بەنابانگی بواری پەروەدەوفێركردن كتێبی(پەرەسەندنی پەروەردە لەفەرەنسا) دەنووسێت كە بریتیە لەو دەرسگوتارانەی لە ساڵانی 1904و تا 1912پێشكەشی كردبوون ،دووای هەموو ئەو خوێندن و وانە گوتنەوەو نوسین و بڵاوكردنەوانەی دێتە سەر  نوسین لەسەر دین واتە بە ئەزمونێكی زۆرەوە لە ساڵی 1912دا كتێبی (شێوە سەرەتاییەكانی ژیانی ئاینی)ی نوسیوە، لە ساڵی 1913وە ناوی بابەتەكەی لە زانكۆی سۆربۆنیش دەگۆڕێت بە (زاتنستی پەروەردەو كۆمەڵناسی) ،یەكێك لەو كارەساتە دڵتەزێنانەی لە ژیاندا بەسەر دۆركایم هات ، كوژرانی كوڕەكەی بوو لە جەنگی یەكەمی جیهاییدا و كاریگەریەكی دەروونی زۆری لەسەر دۆركایمی باوك دانا ، بە ماوەیەكی لە دووای ئەو كارەساتە لە رۆژی 15ی تشرینی دووەمی 1917كۆچی دووای دەكات(3) .
سێیەم : دۆركایم و بابەتی ئاین :
بە بۆچوونی مێژوونووسانی هاوچەرخ ،دۆركایم بەیەكێك لە دیارترین  زانایان و دامەزرێنەرانی زانستی كۆمەڵناسی و بە تایبەت كۆمەڵناسی پەروەردەیی دادەنرێت ،یەكێك لە كەناڵە گرنگەكانی پەروەردەشدا ئاین وخانەكانی خواپەرستیە كە رۆڵی كاریگەر دەگێڕن لە پێكهێنانی نەخشەی زەینی و كەسایەتی هەر تاكێك لە كۆمەڵگادا بە تایبەتی لە هەندێك قۆناغی دیاریكراودا كە كۆمەڵگاكانی پێدا تێدەپەڕن ،هەوڵەكانی دۆركایم لە بواری پەروەردەو لە بواری ئاینیشدا هەروەكو (ئۆگەست كۆنت)بانگەشەی بۆ كردبوو لە سەرەتای درووست بوونی كۆمەڵناسیدا دەیانویست بنەمای ئاكاری عاقڵانەی نا دینی لە پێكهاتەی كەسایەتی نەوەی نوێدا درووست بكەن ،رەفتاری ئەقڵانەی دوور لە سۆزداری بێننە كایەوە ، گرنگترین نوسین و توێژینەوەی دۆركایم لە بارەی دینەوە بریتیە لە كتێبی (les formes elementaires de la vie religieuse) )بە زمانی فەرەنسی ،واتە شێوە سەرەتاییەكانی ژیانی ئاینی)،تیایدا بە قوڵی تیۆرێكی گشتیی دەربارەی دین خستووتە روو(4)نەك تەنیا بەراوردكردنێكی ئاینە جیاوازەكان بێت ،بۆ ئەم مەبەستەش لە بەشێك لە بەشەكانی كتێبەكەیدا خێڵە رەسەنەكانی ئوسترالیای وەرگرتووە لەو  روانگەی كە بریتین لە شێوە اسەرەتاییە سادەكانی گروپە مرۆییەكان ،واتە لە ناو ئەم كتێبە سەرەكیەدا ناونیشانێكی لاوەكی هڵبژاردووە بۆ یەكێك لەبەشەكانی بە ناونیشانی (سیستەمی تەوتەمی لە ئوسترالیا). كاتێك دۆركایم باس لە رێورەسمە تەوتەمیەكانی ئوسترالیا دەكات وەكو ئەوە توێژینەوەیان لەسەر دەكات كە رێورەسمێكی ئاینین ،بە پێچەوانەی توێژینەوەكانی سێر جێمس فرێزەر كە پێی وابوو تەوتەمی سروشتێكی جادو ئامێزی هەیە ،بەڵام بە لای دۆركایمەوە هەڵگری سروشتێكی دینین ،چونكە جۆرێك لە پیرۆزییان هەیەو بەلایانەوە موقەدەسن ،خودی پرۆسەكەش ئاماژە بە بوونەوەرێكی پیرۆز دەكات ،جگە لەوەی ناوەڕۆكی رێ ورەسمەكانیش گوزارشت لە شوێن وبابەتگەلێگی پیرۆز دەكەن ،كارەسات و رۆژانی تەنگانەی سەر مرۆڤی سەرەتایی ئەمانەی داهێناوە ،لە لاقاو ، ئاگركەوتنەوە ، زەوی لەرزە و نەخۆشی و مردنی بە كۆمەڵ ،لە رزگاربوونیدا وێنەی پەلوەرێكی بەهێزی وەكو هەڵۆ و هۆماو تاوس یان گیان لەبەرێكی دیوەو رزگاری كردووە ئیتر بڕوای بەوە هێناوە روحی باوانی لەو گیاندارەدایە ، قوربانی بۆ كردووەو لە بۆنەی تایبەتدا نەبووبێت نەیخواردووەو تا بووە بە نیشانەیەكی گرووپەكەو پەرستوویانە .
   لێرەوە دۆركایم جەخت دەكاتە سەر ئەركە كۆمەڵایەتیەكانی دین ،بەو پێیەی دین بناغەو بنچینەی كۆنترۆڵی كۆمەڵایەتیە ،سزای كۆمەڵایەتی تێدایە ،بەسەر ئەوانەیدا دەسەپێنێت كە لە رێنماییەكانی دین دەردەچن ،ئەركی كۆمەڵایەتی ئەم سزا دینیانە بەرزەفتكردنی كۆمەڵایەتیەو لە رێگەی بەهێزكردن و جێگیركردنی هەست وسۆزێكی دیاریكراو و بەهاگەلێكی دیاریكراوەوە هەماهەنگیەك لە نێوان پێكهاتەكانی ئەو كۆمەڵگایەدا درووست دەكات ،لە لایەك تاكەكانی كۆمەڵگا لە خراپە و رەفتاری نەشیاو دەگێڕنەوە لە لایەكی تریشەوە ئەم هەست وسۆزو بەهایانە دەبنە بنەمای یەكگرتن و یەكێتی و هاوكاری تاكەكانی كۆمەڵگا لەسەر كۆمەڵێك پرسی هاوبەش كە بە پێی رۆژگارو تێپەڕبوونی كات جۆرێك لە گۆڕان و گەشەكردنیان بەسەردا دێت ،بۆیە ئەم هاوكاریانە كە لەسەر داوای دەقە ئاینیەكان درووست بوون و دین دەیخوازێت ،دەبنە هۆی نوێكردنەوەی كۆمەڵگا ، بەلای دۆركایمەوە دین ئەو رۆڵە دەگێڕێت كە ئاو لە جەستەی هەر مرۆڤێكی ساغ و سەخڵەمدا دەیگێڕێت ،تەوتەم روحی مانەوەو هاوكاری و یەكانگیری گروپەكانە ، وەك خاڵێك سەرجەم خەون وئەندێشەكان پێكەوە دەبەستێت ،لێرەوە گوزارشتكردنێكی دەستەجەمعی و رەفتارێكی تایبەت بەرامبەر ئەم تەوتەمە درووست دەبێ ،تەوتەم دەبێتە هێماو سومبوڵێكی گروپەكە ،بەلای دۆركایمەوە ئەم سومبوڵە لە كۆمەڵگا سەرەتاییەكاندا وەكو ئاڵا وایە لە كۆمەڵگای موًَدێرندا .   
،ئەگەرچی كەس بەقەد دۆركایم باسی لە شێوە سەرەتاییەكانی دین وئەرك ورۆڵی ئاین لە كۆمەڵگەو گرنگی ئاین نە كردووە ،بەڵام ئەویش لە ژێر كاریگەری بیروبۆچوونەكانی سەردەمەكەی خۆیدا بووە و هەموو ئەو بابەتانەی توێژینەوەی لەسەر كردوون لە نووسین و ئاماژە پێكردنی زانایانی پێش خۆی یان زانایانی سەردەمەكەی خوّیدا هاتبوون ،بە تایبەتی دین هەروەكو ئاماژەمان پێدا  یەكێك بوو لە بابەتە گەرماوگەرمەكانی سەدەی نۆزدە ،بۆ نمونە دۆركایم لە زۆربەی بۆچوونەكانیدا وەكو بەراوردی هاوشێوە راگرتن لە توێژینەوەكانیدا و لێكچواندنی كۆمەڵگا بە زیندەوەرو قسەكردنی لە سەر بونیادو ئەرك وبەراوردكردنی كۆئەندامی دەماری بە سیستەمی یاسایی كۆمەڵگاو دین بە ئاو لەجەستەی مرۆڤ و زۆر لایەنی تری شیكردنەوەكانیدا هاوڕا بووە لەگەڵ كۆمەڵناسی بەریتانی (هێربەرت سپێنسەر)و پشتی بە نوسینەكانی ئەو بەستووەو وەكو سەرچاوەیەك بەكاری هێناوە ،بە تایبەتی كتێبی (پرەنسیپەكانی زانستی كۆمەڵناسی) جگە لەوەی هەر لە بنچینەدا نوسینەكانی دۆركایم وەكو درێژە پێدەرو تەواكاری نوسینەكانی كۆمەڵناسی فەرەنسی ئۆگەست كۆنت بوو ، 
.
سەرچاوەو پەراوێزەكان
1-جیرارلیكلرك ،العولمە الپقافیە ،الحچارات علی المحك ، ترجمە ،جورج كتورە ،دار الكتاب الجدید المتحدە ، گرابلس ، لیبیا ، 2004، ص 101 
2-الدكتور فاچل حسین و الدكتور كاڤم هاشم نعمە ،التاریخ اڵاوروبی الحدیپ ،مگابع جامعە الموصل ، 1982، ص147
3-أمیل وركایم ،تربیت وجامعەشناسی ،ترجمە :علیمحمد كاردان ،انتشارات دانشگاه تهران ،1376، ص6-7
4-دكتور قباری محمد اسماعیل، أصول اڵانپروبولوجیا العامە ،دار المعرفە الجامعیە ، اڵاسكندریە ، مصر ، 1980 ، ص 116.

نوسينى د.محمد شوانى    ئامادةكردنى سورين اكرم

Kurdzhin
http://www.kurdupload.com/images/1Qhi3D1340444249/i4.jpg

له‌سه‌ر هێڵ نی‌یه‌

 


خوارووی مه‌كۆ

Your IP Address : 18.210.22.132
Powered by PunBB 1.2.15
© Copyright 2007 – 2011
Translated By : Webchin.Org
Design And Style By : Kurdzhin.net