❤❤یـــانەی کوردژیـن/Kurd Zhin❤❤/ / ڕاپۆرتێك لەسەر مێژووی شاری كەركۆك

.

نازناو:  وشه‌ی تێپه‌ڕبوون:    |  

ئاگاداری

‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌‌به‌ڕێزان : هه‌رکاتێک کێشه‌یه‌ک یان په‌یامێکی ناشیاوت به‌رچاو که‌وت له‌یانه‌دا ئه‌توانن په‌یوه‌ندی بکه‌ن به‌ :_

1- بەڕێوەبەری یانە Hemn Zanko لە کوردستان بە ئمێڵی ( hemn_kurdzhin@yahoo.com ) .. ژمارەی مۆبایل ( 07736993749 )

2- به‌ڕێوه‌به‌ری گشتی ( ReKaN ) له‌ ئه‌وروپا به‌ ئیمێڵی ( Rekan_uk@hotmail.com ) ، ژماره‌ ته‌له‌فوونی( 00447724242223) .

New Page 1

    بابه‌ته‌ گرنگه‌کانی به‌کارهێنانی یانه‌  

#1 2012-04-03 20:20:08

سورێن
سونبولی یانه
Kurdzhin: Grupy peshangy
ڕێكه‌وتی به‌ ئه‌ندامبوون‌: 2009-02-08
دواترین سه‌ردان: 2019-09-26
په‌یامه‌كان: 953
WindowsFirefox

ڕاپۆرتێك لەسەر مێژووی شاری كەركۆك


پێشەكی:

ئەراپخا بریتیە‌ لە‌ ناوی‌ كە‌ونارای‌ كە‌ركوكی‌ ئیستا. ئەراپخا بریتیە‌ لە‌ یەكێك‌ لە شارە كۆنەكانی‌ ناوچەی‌ ڕۆژهەڵاتی‌ دیجلە، كە دەكەوێتە بەری‌ ڕۆژهەڵاتی‌ دیجلە و بەری‌ باشووری‌ زێی‌ بچووكەوە. كۆنترین‌ ئەو تۆمارانەی‌ ئاماژە بە ناوی‌ ئەڕاپخا دەكەنه بریتین‌ لە نووسراوەكانی‌ ئەمار‌-سین‌ پاشای‌ بنەماڵەی‌ ئوری‌ سێیەم. لەسەردەمی سەدام حسێندا ناوی پارێزگای كەركووك گۆڕرا بالتەئمیم.. بەڵام دوای ئازادكردنی عێراق لەلایەن ئەمەریكاوەناوەكەی گۆڕرایەوە بۆ كەركووك..
لە راپۆرتەكەدا باس لە شاری كەركوك (بابا گورگور) دەكەین كە ئەم راپۆرتەدا بەشمان كردوو بۆ دوو باس، یەكەمیان مێژووی شاری كەركوك و سنووری شارەكە، ، و دووەمیش پێكهاتەی دانیشتوانی كەركوك ، ستراتیژیو ئابوری كەركوك:




باسی یەكەم
تەوەری یەكەم
مێژووی شاری كەركوك

لەبەر ئەوەی شاری كەركوك مێژوویەكی درێژی هەیە لەسەر چاوە مێژووییە كۆنەكاندا بەچەندین جۆر ناوی هاتووە لەهەر سەردەمێكدا ناوێكی لێ نراوە, ئەم ناوە زۆرانەی كەركوكیش دەگەرێتەوە بۆ گرنگی ئەو شارە كەچەندین هێزی داگیركەر پەلاماری داوە وهەر داگیركەرێك ناوێكی بەسەردا سەپاندووە, بۆیە لێرەدا هەوڵدەدەین ناوە جیاجیاكانی كەركوك لەهەر سەردەمێكدا بخەینە روو , كۆنترین ناوێك كەبۆ كەركوك بەكار هاتووە لەخەتی بسماری ئەكەدی (2530- 2473پ.ز)هاتووە , ئەم ناوەش تاسەردەمی میدی یەكان هەر مابوو. بەڵگە مێژوویەكان ئەوەیان سەلماندووە كە (ئارابخا ) یەكەم ناوی كەركوكە وەك لەنوسراوێكی مێخیدا كەلەبەشی خوارووی قەڵای كەركوك لەساڵی 1923 دۆزرایەوە لەپارچەی (51) كەهی هەزارەی دووەمی پ.ز د.شاكر خصباك جەخت لەسەر ئەوە دەكاتەوە كەسۆمەری وئەكەدی دان بەناوچەیەكی (گۆتی)دا دەنێن كەپایتەختەكەیان ( ئارابخا) بووە كەدەكەوێتە نزیك كەركوكی ئەمڕۆوە هەروەها لەدەنگ‌و باسەكانی حامورابی ساڵی (1750 پ.ز) ناوی كەركوك بە (ئارابخا) هاتووە لەسەرچاوە بابلیەكاندا بە (أمیخە) یان (عرفە) هاتووە لەمیژوی كلدانیەكاندا لە ماوەی نێوان ساڵانی (4500- 400 پ.ز) كەركوك بە (ئارفە ) یان ( ئارەفە) ناوبراوە لەسەرچاوە ئاشوریەكاندا بە (أربخا) هاتووە( ) وڵاتی میسۆبۆتامیا لەساڵی (33 پ.ز) كەوتە دەست ئەسكەندەری مەكدۆنی كوڕی فلیپ , كە ئەسكەندەر مرد مەملەكەتەكەی دابەش بوو بۆسەر سێ سەركردە (بگلموس- سلوقس- نیگیفونس) كەركوك بو بە بەشێكلەدەسەڵاتی (سلۆقس) لەو سەردەمەدا گەشەی كردو دواتر بە(كرخ- سلوخ ) ناسراوە وەك لەسەرچاوە ئارامیەكاندا بە( كرخ – دبیت سلوخ ) ناوی هاتووە( ) هەروەها سلۆقس ناوی لە سەرچاوە ئارامیەكاندا بە(كرخا- دبیت- سلوخ)  كەیەكێكە لەو فەرمان رەوایانە كە لە نێوان ( 312-175 پ. ز) هاتووە فەرمان رەوایەتیان كردووە, بەڵام ئەو ناوە لەسەردەمی (سلۆقس كالێكۆس) 226 پ. ز بووە ووشەی (كرخ سلخ) لەواژەیەكی ئارامی (كەرخابت سلوخ) داڕێژراوە كەبە مانای ("شار" یان قەڵای سلۆقس) دەگەیەنێ‌ لەسەرچاوە ئیغریقیەكاندا بەشێوەی ( ئارابخویس )هاتووە یەكێك لەو كتێبە كۆنانەی باس لەكەركوكی كردووە كتێبەكەی (سترابۆ)یە (63- 19 پ.ز) كە نزیك هەولێر بووە لەنەخشەی یونتیجیربە (concon) ولەجوگرافیاكەی بەتلیمۆسدا بە (كرخورا ) هاتووە هەروەها (بەتلمۆس گاودی) ناوی كەركوكی بە (گوڕگوڕ ) یش ئەبوە بوو( ) د.جەمال رەشید لەگەڵ ئەم بۆچونەیە وبەم جۆرە باس لەناوی كەركوك دەكات: (( ووشەی (كركر) بۆ ناڵەی ئاگرەكە بەكار دێت  دەلێ پاش ئەو ناوە بووە بە بابەگوڕگوڕ دواتر ووشەكە زیاتر شی دەكاتەوە ودەڵێت: ((گڕ)) لە زمانی كوردیدا واتە بڵێسەی ئاگرو دووبارەبونەوەی ئەو دەنگە واتە گڕەكە پاشان ناوەكە بووە بە ((گڕگڕ))( ) وشەی گڕگڕ ووشەیەكی كوردییە لەبڵێسەی ئاگرەوە هاتووە كەئەو ناوچەیە بڵێسەی ئاگری لێبووە , بەڵام باباگوڕگوڕ ناوی ئێستەی كەركوكە( ) هەروەها لەوەوە بۆمان دەردەكەوێت كەركوك بەباباگوڕگوڕیش ناوی هاتووە ,كەدەشێت ناوی كەركوك لە(گڕگڕ) ەوە هاتبێت كەناوی شوێنێكی ئاگراویە لەنزیك كەركوك هەندێ‌  مێژوونوس شاری كەركوك (ئارابخا) بە (منس ) ناو دەبەن لەریزی ئەو شارانەی كە ئەسكەندەری مەكدۆنی پێ‌ی دا تێ‌پەریوە , لەماوەی داگیركاریەكانیدا لە ئەڕبیلەوە بۆ بابل (320 پ.ز) مێژوونوسی رۆمانیش (ئەمیانوس) بەناوی (كارك) ناوی كەركوكی بردووە, هەروەها (كارشا) كەلە(كەرخا)وە هاتووە باسی كردووە لەسەردەمی ساسانیەكانیشدا بە (بیپ گرمای) هاتووە د.جەمال رەشید دەڵێت (بیپ گرمی) ئارامییە گۆراوە بۆ(باجرمی) لەعەربیدا وهەر لەسەر شێوەی ناوە جوگرافیەكانیدا (بیپ زیدیتا, بازیدا , بیپ قردو, باقردی, بیپ درایە) بووەو چەندین تر, هەروەها لەناوچەی (جرمی ) ووشەی (جرمت) پەیدابووە لەعەرەبیدا كۆی جرامیقەیە كە شیوە كۆنە كوردیەكەی (گەرمیك), كەگۆردراوە بۆ گەرمیانی. واتە خەڵكی وڵاتی گەرمیان هەر لەسەردەمی ساسانیەكاندا بەناوی (كەركین) و(كۆڕەك) هاتووە واتە گوندە سورەوە كراوەكەی میدیەكان لەسەردەمی ئیسلامیدا بەچەندین شێوە ناوی كەركوك هاتووە وەك (الكرخینی) هەروەها لەسەدەی حەوتەمی كۆچیدا بە (الكرخان و الكرخینی ) ناوی هاتووە یەكەم كەس كەباسی لەنزیكایەتی دووناوی كەركوك وكەرخینی كردبێت ( هۆفمان ) بووە, بەڵام چۆنیەتی داتاشینی ووشەكەی باس نەكردووە رای تۆفیق وەهبی بەم شێوەیەیە ناوی كەركوك لە (كرەك- قەڵا) وەهاتووە دواجار پاشگری (uk) ی دووجار خراوەتە سەر, ئەوە بوو وتمان لێكداراوی یەكەم لەشێوەی (كەرەك) بوو بەڵام لێكدراوی دیكە بەدرێژایی رۆژكار پاشكۆی ( uk) ی خراوەتە سەر كەبۆ بچوكی وخۆشەویستی ودەلالەت بەكار دێت. واتە لێكدراوی یەكەم (كی رەسمی) وناوی ئێستای كەركوكیش بەم شێوەیەی ئێستا لەسەر ئەم بنەمایە جێگیر بوو كەریم زەند سەبارەت بەناوی كەركوك دەڵێت: كەركوك واتە ( كار+ كۆك) (كار) واتە ئیش وە(كۆك)یش واتە گەورە ,واتە ئیشێكی گەورە ئەو دەڵێ كار لەسەردەمی ئاشوریەكاندا بەمانای ئیش بەكار هاتووە, كۆكیش واتای گەورە دەگەیەنێ‌ ئەگەر (كەر-واتە قەڵا)بێت (كۆكیش واتە گەورە) ئەوا دەبیتە (قەڵای كۆك) یان (كاركۆك)( ) بەڵام بۆ یەكەم جار ناوی كەركوك لەسەدەی (9)یەمی كۆچیو سەدەی (15)یەمی زاینیدا بەكار هاتوە لەم لێكۆڵینەوەیەدا دەگەینە ئەو راستییە كە بنەڕەت وناوی كەركوك بەچەند دەورێكی مێژوویدا تێپەڕ بووە, كەلەگەڵ گۆڕانكاریە مێژووییەكاندا گۆڕان بەسەر ناوەكەیدا هاتووە وەك(كەرخو, كركی, كرخا, كەرەك, كەرخ, كەرخی, كەرخ سلوخ, كڕ, گرگر, كەرخینی ,كەرخی ,ئەربەخ, ئەرەنجا, عەرەفە, كەرخۆرا , كۆركورا ,كەركینی, ئەراغبویس... هتدبەڵام كەركوك وباباگوڕگوڕ وكاركۆك ناوی ئێستای كەركوكن. ئەبێت ئەوەش بزانین كەكۆنترین ناو بۆ كەركوك لەمێژودا (ئاراپخا)یە*.
پارێزگای كەركوك كەوتۆتە ناوەندی تەختایەكی فراوانی دەریاچەی نەوت كەدادەنرێت بە دەوڵەمەندترین دەریاچەی نەوت لەجیهان دا, چاڵگەی كەركوك درێژترین وگەورەترین چاڵگەی نەوتی جیهانە چاڵە نەوتییەكانی كەركوك لەنێوان ساڵانی (1927 - 1974) پتر لە (70.2) ی نەوتی عێراقیان بەرهەم هێناوە لەبەر ئەوە كانەكانی كەركوك (باباگوڕگوڕ) یەكێكە لەگەورە ترین مەیدانی نەوت لە كوردستان و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست وجیهاندا هەروەها كەركوك سەرەڕای نەوت گەلێ كانی تری كانزایی تێدایە وەك كانی بەردی رەشی خەڵوز وبەردی خانوو, وەك گەچ وقسڵ وحەلان وچیمەنتۆ ومەڕمەڕ وبەردی (موزامیك) بۆ كاشی وكانی خوێ..هتد. لەرووی كشتوكاڵییەوە بەهۆی بوونی دەشتاییەكی فراوان كەلەهەر چوار لاوە بەربڵاوە یەكجار بەپیت وبەرەكەتە بەهۆی ئەو بارانەی لەزستان وبەهاردا دەبارێت وزەوی ئاو دەدات جگە لەبوونی روبارێك لەسنوری لیواكەدا وەك خاسەو سیروان‌و زێی بچوك‌و ئاوە سپی لەبەر ئەوە چەندین بەرهەمی كشتوكاڵی وەك دانەوێڵەو پاقلە وكەتان وكونجیو گوڵەبەڕۆژەو پەموو مەرەزەو باخاتی لێ دەكرێ‌ گرنگی كەركوك هەربە شوێن وجوگرافی ونەتەوەكەی نەبوو بەڵكو گرنگی بەلایەنی (ئەپنوگرافی)ش دراوە بەوپێ یەی كەجێگای لێكدانەوەی كەمینە نەتەوەیی و ئاینیەكانە, كە كورد زۆرینەی ئەو دانیشتوانەی پێكهێناوە , پێكهاتەیەكی ئاوها لە رووبەرێكی فراوان پڕ لەفیكری جیاواز بووە جێگەی گرنگیدانی بەرپرسان بووە , ئەو پێكهاتە نەتەوەییە بووە هەژانی بەرپرسانی بەغداد بۆیە هەر لەدروست بوونی عێراقەوە بەرنامەو پلانیان دانا بۆ گۆڕینی باری دیمۆگرافی و نەتەوەیی لەبەرژەوەندی عەرەبدا ( )













تەوەری دووەم
سنوری جوگرافیای كەركوك
كەركوك گەورەترین شاری باشوری كوردستانە( ) هەر لەسەردەمەكانی بەر لەمێژووەیە شوێنێكی ئاوەدان و گرنگ بووە خاوەنی شارستانیەكی ئاوەدانی وەك (چەرموو, مەتارە, قادشی گەورەو بچوك) بووە , سەرەتای گۆڕانێكی مێژووی گرنگ بووە , كەركوك بە (ئاراپخا) یان (عەرەفە) ناسراو بوو لەكۆندا چیای حەمرین سنوری بووە , لە رۆژئاواوە روباری سیروان (دیالی) جیای كردۆتەوە , لەخوارووی وڵاتی (حەلوان) و(نوار) , لەسەرویەوە گەیشتۆتە روباری زێی بچوك , كەلەوێ‌ وڵاتی (حەدیاب, ئەربیلا) لەسەر هەردوو زێیەكە بوونەو لە رۆژهەڵاتیەوە گەیشتۆتە چیا سەركەشەكانی نزیك ووڵاتی زامواناوچەی كەركوك كەوتۆتە نێوان چیاكانی زاگرۆس و هەردوو رووباری زێی بچوك ودیجلەو چیاكانی حەمرین وروباری سیروان پارێزگای كەركوك  ناوچەیەكی گرنگی كوردستانی گەورەیە كەدەكەوێتە خوارووی كوردستانی باشورەوە ئەم ناوچەیە رووبەرەكەی (21000)كم2 یە بەڵام رووبەری پارێزگای كەركوك بەپێی سەرژمێری 1947 (20376)كم2بووە دەكەوێتە نێوان هەردوو هێڵی پانی (34-36)و هەردوو هێڵی درێژی (44- 46)( ) و(1160) پێ لەئاستیدەریاوە بەرزە ئاوو هەواكەی ووشك وسەلامەتەو ئاوەكەی پاك وسازگارە گەرمای لەهاویندا دەگاتە (545) پلەو هەندێ‌ جارسەرمای توندو تیژی دەبێت رێژەی بارانی ساڵانە لەم پارێزگایەدا دەگاتە (250- 600)ملم لەسەرەتاوە سنوری سروشتی پارێزگای كەركوكمان دیاری كرد. لەخۆرهەڵاتەوە لیوای سلێمانی و بەشێك لەلێوای دیالە , لەباشوری خۆرهەڵاتەوە رووباری سیروان (دیالی), لای باشوری خۆرئاواوە چیای حەمرین  لیوای كەركوك لەبەغداد ودیالە جیا دەكاتەوە. لای باكوری خۆرهەڵاتیشەوە چیاكانی قەرەداغ و سەگرمەو هەنجیرەو لەبازیان لیوای سلێمانی جیا دەكاتەوە ( ) لیوای كەركوك لەساڵی 1919 و سەرەتای دروست بوونی دەوڵەتی عێڕاقەوە ئەم یەكەكارگێڕانەی لەسەر بووە :
1- قەزای كەركوك ئەم یەكە كارگێڕانەی لەسەر بوو: ناحیەی ناوەند , ناحیەی قەرەحسن ,ناحیەی شوان, ناحیەی ئاڵتون كۆپری,ناوحەی (الملحە) حەویجە.2- قەزای چەمچەماڵ : ناحیەی ئاخجەلەر ,ناحیەی ناوەند , ناحیەی سەنگاو .
3- قەزای كفری : ناحیەی ناوەند ,ناحیەی پێباز, ناحیەی قەرەتەپە, ناحیەی شێروانە .
4- قەزای دووزخورماتوو: ئەم ناحیانەی لەخۆ گرتبوو: ناحیەی ناوەند, ناحیەی داقوق, ناحیەی قادركەرەم , ئەم دابەش بوونی ئیداریەش بەردەوام بوو تاكۆتایی نیوەی یەكەمی سەدەی بیستەم بەبێ‌ گۆڕان كاری( )

باسی دووەم
تەوەری یەكەم
پێكهاتەی دانیشتوانی كەركوك :
پێكهاتەی دانیشتوانی پارێزگای كەركوك, زۆرینەی كوردەو كەمینەیەكی تری تێدایە لەكلدان وئاشوریو جولەكە و عەرەب وتوركمان بەپێی ئەوەی لەقاموسی ئیعلامی عوسمانیدا هاتووە, لەساڵی 1879 دا سەرجەم دانیشتوانی (30.000) كەس بووە, (2800) موسڵمان و(400) كلدانی و(1600) جولەكە بووە  وە(22.500) كوردو (7.500) كەس لەعەرەب و توركمان ویەهودیو ئاشوریو كلدانی بوون( ), لەو ماوەیەدا بەوپێ یە كورد لە75%ی واتە(4/3)ی دانیشتوانی كەركوك بووە وەنەتەوەكانی تر لە25%ی واتە (4/1 ) دانیشتوانی كەركوكیان پێكهێناوە( ) . لەو(7500) كەسەش ( 1220) كەسی جولەكەو كلدانییەو(6280) كەسی تورك وعەرەب بوون هاتنی توركمان وعەرەب بۆ كەركوك مێژووەكەی زۆر دوور نییە هەردوو نەتەوە لەئەنجامی پڕۆسەی داگیر كاریدا هاتونەتە ناوچەكە د.نوری تاڵەبانی پێی وایە توركمانەكان لە پارێزگای كەركوك پاشماوەی هێزی عوسمانی و سەفەوین بەتایبەتی دوای گرتنی بەغداد لەلایەن سوڵتان مورادی چوارەمەوە 1638ز بەبەڵگەی ئەوەی بەشێكیان لەشیعەی قزڵباشن, بەشێكیان لەسوننەی مەزهەبی حەنەفین , بەمەبەستی پاراستنی هێڵی سەربازی وپارێزگاری نیوان ئەستەمبوڵ و بغداد ,بەتایبەتی لەكەركوك دا هەر بۆیە كەركوك گەورەترین مەڵبەندی كۆبونەوەی توركمانە لە كوردستاندا , بەپێی سەرژمێری 1924 توركمان (23.4%) ی پارێزگاكە بووە ئەم رێژەیە ساڵی 1957 دابەزیوە بۆ(21.4%)( )  بەڵام لەئاماری 1977 دا دابەزیوە بۆ(16.75%) مێژوی هاتنی عەرەبیش بۆسنوری پارێزگای كەركوك مێژووەكەی دوور نییە لەنیوەی دووەمی سەدەی 19 دا لەسەردەمی مەدحەت پاشا 1869 كەوالی بەغداد بوو خێڵێكی عەرەبی وەك (رەبیعە, بەنی ئەوس,جبور...) دەشتەكانی مەندەلیو بەلەدروزو قزڵرەبات‌و قەرەتەپەیان گرتەوە ,ئاشكرایە كەمەدحەت پاشاو ئەو والیانەی دوای ئەو هاتن هانی ئەو عەشیرەتە عەربانەیان دا بۆ نیشتە جێكردنیان لەناوچەكەدا تا لەگیروگرفت و شەڕ‌و شۆڕی ئەوعەشیرەتانە رزگاریان بێت. پاش دروست بوونی دەوڵەتی عێراق بەرنامەی دانا بۆنیشتەجێ كردنی عەشائیرە كۆچەریەكان بەگواستنەوەیان بۆ هەندێ‌  ناوچەی هەڵبژاردەی پارێزگای كەركوك  كەدانیشتوانیان كورد بوون , ئامانج لەم كارە گۆرینی پێكهاتەی نەتەوەیی دانیشتوان بوو لەبەرژەوەندی عەرەب لە ئاماری عێراقدا ساڵی 1922-1924 رێژەی دانیشتوانی عەرەب 19% بووە لەلیوای كەركوكدا, لەساڵی 1957 رێژەی عەرەب بووە بە28.2%, لەسەرژمێری 1977 دا رێژەیان بووە بە44.4%  ئاشكرایە ئەم رێژە زیاد بوونەی عەرەب لەپارێزگای كەركوكدا گەلێ هۆكاری سیاسیو ئابووریو سەربازی هەبووە , بەهۆی دروست كردنی كۆمپانیای نەوتی كەركوك ساڵی1927 چەندین ماڵی عەرەب و خەڵكی تریان هێنایە كەركوك , بەمەبەستی دامەزراندیان لە كۆمپانیادا . ساڵی 1934-1936 بە هۆی دروست كردنی پڕۆژەی ئاودێری حەویجەو زیاتر لە (27000) هەزار عەرەبیان هێنایە ناوچەكە لەعەشیرەتەكانی (عوبید,جبور, ابوالحمدان ...هتد) بۆ تەعریب كردنی ناوچەكە، كەمینەكانی تری وەك ئاشوری كلدان وسریانی و جولەكە لە سەرژمێری 1957 2.1%بوون بەڵام لە ساڵی 1965 رێژەیان بەرز بویەوە بۆ5.4% لەسەرژمێری 1977دا دابەزیوەتە خوارەوە بۆ 1.7% بەپێی راپۆرتی لیژنەی كۆمەڵەی گەلانیش ساڵی 1925 كورد لە63% ی دانیشتوانی كەركوك بووە، بەڵام لەسەرژمێرەكانی دوایدا دەبینین رێژەی كورد بەتەواوی كەمی كردووەو رێژەی عەرەب زیادی كردووە , ئەمەش بەهۆی سیاسەتی بەعەرەب كردنەوە بووە  بەپێی سەرژمێری 1957 رێژەی كورد لەشاری كەركوك 48%بووە ولەساڵی 1977 رێژەكەی دابەزیوە بۆ 37.33% ( )

55




تەوەری دووەم
ستراتیژیو ئابوری كەركوك:

كەركوك بەدەر لەشارەكانی تری كوردستان گرنگی وبایەخی تایبەتی خۆی هەبووە لە رووی مێژوی وسەربازیو ئابوریو جوگرافیەوە...( ) گۆتیەكان خەڵكی رەسەنی ناوچەكەن بەدانپێدانانی سۆمەری و ئەكەدیەكان كە مەملەكەتێكی سەربەخۆییان هەبووە(ئارابخا) پایتەختەكەیان بووە جێگەی ململانێی هێزەكانیناوچەكە بووە , گۆتیەكان چەند جار هێرشیان كردۆتە سەر ناوچەی سۆمەریەكان ئەم ناوچەیە جێگای بایەخ پێدانی هەموو ئەو هێزو ئیمپڕاتۆریانە بووە كەویستوویانە داگیری بكەن بەدرێژایی مێژوو, چونكە رێگای گواستنەوەو بازرگانی بووە گەروو ودەربەندی وەك (بازیان , باسەڕە, سەگرمە)ی هەبووە لەبەر ئەوە هێزەكانی ناوچەكە سەربازگەی گەورەیان لەناو شارەكەو دەوروبەری دامەزراندووە, بەمەبەستی پاراستنی  شارەكەو رێگا بازرگانیەكان, قەڵاكەی بەڵگەی ئەو راستییەیە, هەروە ها خاڵێكی گومركی گەورە بووە لەو كاروانە بازرگانیانەی كەبەو رێگەیەدا تێپەر بوون لە رۆژئاوای ئەنادۆڵ یان سوریاو بەرەو باشوری رۆژئاوای ئێران ,وەك لەشارەكانی سنەو كرماشان وهەمەدان  بەپێچەوانەشەوە ئەوەی سەرنج رادەكێشێ ئەوەیە كەلەگەڵ پارێزگاكانی سلێمانی وهەولێر و دیالەو موسڵ  هاو سنورەو پەیوەندی بەتینی بازرگانی لەنێوانیاندا هەیە, چونكە پارێزگای كەركوك شوێنێكی ناوەندی داگیر كردووە لەنێوان پارێزگاكانی كوردستان , هەر لەبەر ئەوەش هەوڵی گۆڕینی نەتەوایەتیو  بەعەرەب كردنی دراوە ( ) گرنگی و ستراتیجیەتی ئابوری كەركوك ئەو كات زیادی كرد كەنەوتی تێدا دۆزرایەوە ,هەر لەساڵی 1907 كەزلهێزەكانی وەك ئینگلیز و فەرەنساو ئەمریكاو ئەڵمانیاو چەند كۆمپانیایەكی تریش كەوتنە پێشبڕكێی یەكتری, بەڵام ئینگلیز توانی ئەم گرەوە بباتەوە سەرەڕای گرنگی شوێنی جوگرافی پارێزگای كەركوك كە مەڵبەندی ئابورییە لەپاش دۆزینەوەی نەوت لەساڵی 1927   هەروەها كەركوك سەرچاوەو شادەماری ئابوری عێڕاقە پارێزگای كەركوك كەوتۆتە ناوەندی تەختایەكی فراوانی دەریاچەی نەوت كەدادەنرێت بە دەوڵەمەندترین دەریاچەی نەوت لەجیهان دا, چاڵگەی كەركوك درێژترین وگەورەترین چاڵگەی نەوتی جیهانە چاڵە نەوتییەكانی كەركوك لەنێوان ساڵانی (1927 - 1974) پتر لە (70.2) ی نەوتی عێراقیان بەرهەم هێناوە لەبەر ئەوە كانەكانی كەركوك (باباگوڕگوڕ) یەكێكە لەگەورە ترین مەیدانی نەوت لە كوردستان و رۆژهەڵاتی ناوەڕاست وجیهاندا هەروەها كەركوك سەرەڕای نەوت گەلێ كانی تری كانزایی تێدایە وەك كانی بەردی رەشی خەڵوز وبەردی خانوو, وەك گەچ وقسڵ وحەلان وچیمەنتۆ ومەڕمەڕ وبەردی (موزامیك) بۆ كاشی وكانی خوێ..هتد. ( ) لەرووی كشتوكاڵییەوە بەهۆی بوونی دەشتاییەكی فراوان كەلەهەر چوار لاوە بەربڵاوە یەكجار بەپیت وبەرەكەتە بەهۆی ئەو بارانەی لەزستان وبەهاردا دەبارێت وزەوی ئاو دەدات جگە لەبوونی روبارێك لەسنوری لیواكەدا وەك خاسەو سیروان‌و زێی بچوك‌و ئاوە سپی ( ) لەبەر ئەوە چەندین بەرهەمی كشتوكاڵی وەك دانەوێڵەو پاقلە وكەتان وكونجیو گوڵەبەڕۆژەو پەموو مەرەزەو باخاتی لێ دەكرێ‌ گرنگترین بەروبومی كشتوكاڵی پارێزگای كەركوك دانەوێڵەیە بەتایبەتی گەنم كەبەگەنمی كوردی بەناوبانگە, لەڕوی سامانی ئاژەڵداریشەوە ناوچەیەكی دەوڵەمەندە گرنگی كەركوك هەربە شوێن وجوگرافی ونەتەوەكەی نەبوو بەڵكو گرنگی بەلایەنی (ئەپنوگرافی)ش دراوە بەوپێ یەی كەجێگای لێكدانەوەی كەمینە نەتەوەیی و ئاینیەكانە, كە كورد زۆرینەی ئەو دانیشتوانەی پێكهێناوە , پێكهاتەیەكی ئاوها لە رووبەرێكی فراوان پڕ لەفیكری جیاواز بووە جێگەی گرنگیدانی بەرپرسان بووە , ئەو پێكهاتە نەتەوەییە بووە هەژانی بەرپرسانی بەغداد بۆیە هەر لەدروست بوونی عێراقەوە بەرنامەو پلانیان دانا بۆ گۆڕینی باری دیمۆگرافی و نەتەوەیی لەبەرژەوەندی عەرەبدا ( )


سەرچاوەكان:
1- لیلی نامق جاف: كركوك لمحات تاریخیە, منشورات خبات, هەولێر ,1992 .
2- د.نوری تاڵەبانی: منگقە كركوك ومحاولات تغییر الواقع ا لقومی, 1995, لندن,
3- دراسات فی بلاد سوبارتو, بغداد, 1984.
4- د.جمال رشید احمد : كركوك فی عصور القدیمە .
5- وریا جاف: كركوك دراسە سیاسیە واجتماعیە
6- د. نوری تاڵەبانی : كەركوك لەمەوسوعەیەكی عێراقی ساڵی 1947 , گۆڤاری كەركوك , ژمارە(2)ی ساڵی سێ‌یەم, 2001.
7- د.نوری تاڵەبانی: كەركوك لەمەوسوعەیەكی عێراقی ساڵی 1947دا, گۆڤاری كەركوك , ژمارە(2)ی ساڵی سێ‌یەم , پایزی 2001.
* - د.خلیل اسماعیل محمد : البعد القومی لسیاسە(الترحیل و التجمیع) فی محافڤە كركوك, گۆڤاری هاواری كەركوك , ژمارە(1), ئەیلولی 1999.
8- فەیسەڵ دەباغ : كوردستان لەچاپكراوی عوسمانییەكاندا, چاپی یەكەم , هەولێر , 2003,ل131 .
9- مەلا جەمیل رۆژبەیانی : ترجمە انور مندلاوی: كركوك فی عهد الاستعمار البریگانی والعهود التالیە, مجلە سردم العربی, عدد(2), خریف 2003.
10- محمد سعید سۆفی: پارێزگای كەركوك لەناو پاكتاوی رەگەزیدا.
11- منگقە كركوك و محاولات تغیر واقعها القومی, .
12- عبدالله غەفور: نەفت لە كوردستاندا , جوگرافیای ئابوری, چاپی دووەم, سلێمانی2002.



ئاملدةكردنى سورين   تايبةت بةكوردزين

Kurdzhin
http://www.kurdupload.com/images/1Qhi3D1340444249/i4.jpg

له‌سه‌ر هێڵ نی‌یه‌

 

#2 2012-04-12 17:50:06

frishtaykurd
ئه‌ستێره‌ی دره‌وشاوه
شوێن: * کوردستان *
ڕێكه‌وتی به‌ ئه‌ندامبوون‌: 2008-08-15
دواترین سه‌ردان: 2014-10-19
په‌یامه‌كان: 6926
WindowsMSIE7

Re: ڕاپۆرتێك لەسەر مێژووی شاری كەركۆك

ده‌ست خۆش بێت کاک سورین ماندوو نه‌بیت هیوای سه‌رکه‌وتن بۆ تۆ ئه‌خوازم

Kurdzhin

ئاخۆ ئێستا وه‌ك چۆن من بيرى تۆ ئه‌که‌م
تۆش بير له من ئه‌که‌یته‌وه‌وه؟


http://www.kurdzhin.info/up/uploads/images/kurdzhin-a99a538f0a.gif

له‌سه‌ر هێڵ نی‌یه‌

 

#3 2012-04-17 12:12:23

cholaka_kurd
ئه‌ستێره‌ی دره‌وشاوه
ڕێكه‌وتی به‌ ئه‌ندامبوون‌: 2011-08-12
دواترین سه‌ردان: 2013-11-15
په‌یامه‌كان: 2150
WindowsMSIE7

Re: ڕاپۆرتێك لەسەر مێژووی شاری كەركۆك

دەست خۆش سەرکەوتوبیت

له‌سه‌ر هێڵ نی‌یه‌

 


خوارووی مه‌كۆ

Your IP Address : 18.210.22.132
Powered by PunBB 1.2.15
© Copyright 2007 – 2011
Translated By : Webchin.Org
Design And Style By : Kurdzhin.net