پێناسەی ئالوودەبون
پێنج شەممە, 20 کانونی دووەم 2011 10:51



•    پێناسەی ئالوودەبون
•     ئەوەیە كە هەركەسێك خوو بەهەرشتێك  بگرێت بەرێژَەیەكی زۆر و نەتوانێت وازی لێ بهێنی مانای ئالوودەبونە. یا ئالوودەبون جۆریان زۆرەلە وانەئالوودەبون بەماددە هۆشبەرەكان، جگەرە، كحول، یاری (قوومار، یاری كۆمپیوتر)هەروەها لەسەردەمی ئێستاماندا ئالوودەبونی ئێنترنێتیشمان هەیە واتە بەكارهێنانی ئینترنێت بەرێژَەیەكی زۆر و ماوەی درێژَ.

•    خوگرتن چیە ؟
•    بریتیە لە پڕۆگرام بونی ڕەفتارێك یان چەند ڕەفتارێك ، لە مێشكی مرۆڤ وازهێنان و دەسەبەر بونی كارێكی ئاسان نیە ، بەدرێژای گەشەی ڕۆح و جەستە بەردەوام ئەبێ تاوادەی چارەسەرێكی دەرونی و زانستی بۆ ئەكرێت .هەندێ جار ئەو مرۆڤەی ئەنجامدەری خووەكانە دەسەلاتی بەسەر خۆیدا نابێت و كارەكە ئەبێتە ( لا ارادی ).كەم مرۆڤ هەیە لە پانتایی ئەم دونیایە ، خوێك یان چەند خوێكی نەبێت ، خوەكان هەر لە سەرەتای تەمەنی منداڵی لەگەڵمان گەورە ئەبن

•    جۆرەكانی خوگرتن
•    * خوە بینراوەكان :* خوە نەبینراوەكان:

•    خوە بینراوەكان :خوەكان هەندێ جار لە بەردەستی خۆمانن و بەرجەستەین و واتە بینراو(ئەو خوەیە مادییە واتە دەتوانین بیبینین ،هەموو ئالودەبونەكان دەگرێتەوە )
•    خوە نەبینراوەكان : خوە نهێنیەكان یان خوە هەست پێنەكراوەكان كەوا لە ناخی مرۆڤدا گەشە ئەكەن و بێجگە لە خۆی كەم كەس هەستی پێ ئەكات؛
•    بۆ نمونە :( شت ژماردن ، چوارچێوە دروستكردن بۆ شتەكان ، شەرم ،ترسان ... هتد ) .

•     مێژووی دروست بوون و،سەرهەڵدانی ئینتەرنێت زۆر كۆن نییەو،دەگەڕێتەوە بۆ ساڵی 1969ز،كە لەلایەن وەزارەتی بەرگری ئەمریكی یەوە هەوڵی بۆ درا لێكۆڵەران هەستان بە دامەزراندنی تۆررێك بەناوی(تۆرری پرۆژەی لێكۆڵینەوەی پێشكەوتوو)و،كورتكراوەیARPA net-یان بۆ دانا.ئەم پرۆژەیە تایبەتبوو بە وەزارەتی بەرگری ئامریكی.لەساڵەكانی 1982و1985ز-دا ئەم تۆڕی APRA netپەرەی زیاتری پێدراو، كرا بە دوو بەشی سەرەكییەوە بەناوەكانی (ARPA net)كە بۆ مەبەستی شارستانی بەكاردەهات .بەشی (MIL net)كەتایبەت بوو بەپێشكەشكردنی خزمەتگوزاری بواری عەسكەری.لە ساڵی 1986ز-یشدا دامەزراوەی زانستی نیشتیمانی (National Science Foundation)هەستا بە بەیەكگەیاندنی لێكۆڵیاران لە تەواوی ویلایەتە یە كگرتووەكاندا بەهۆی پێنج كۆمپیوتەری گەورەوە ، كە ئەم تۆڕەیان ناونا NSF net  ، كەبە بڕبڕەی پشتی ئینتەرنێت دادەنرێت.

•    خراپ بەكارهێنانی تەكنەلۆژیا كۆمەڵگە وێراندەكات

•    بۆئەوەی زیاتر تێبگەین و زیانی تەكنە لۆژیا ڕوون ببێتەوە ،زۆر بەكورتی ئاماژە بەگرفت و زیانەكان دەدەین:
•    ئالوودە بوون بە ئینتەرنێت:ئەو كەسانە دەگرێتەوە كە لە هە هەفتەیەكدا زیاتر لە 34 كاتژمێر ئەنتەرنێت بەكاربهێنێت    بەپێی لێكۆڵینەوەكانی (كیمبرلی یونج) ی مامۆستای زانكۆ لە (بوواری دەرونی) ی زانستگەی (بیتسبرج) ی (برادفۆرد) لە ویلایەتە یەكگرتووەكانی ئەمریكا دەركەوتووە كە (6%) ی بەكارهێنەرانی ئینتەرنێت تووشی (ئالوودەبوون بە ئینتەرنێت) هاتوون.

•    دەتوانین بڵێن هەمان ئەو بوارانە بەشێكی بەكارهێنەریان تووشی ئالوودە بوون،یان نیمچە ئالوودە بوون كردووە،ئەو بوارانەش ئەمانەن:

•    1. ژوورەكانی چاتChat Rooms: مەبەست لە گفتوگۆی نێوان كەسەكانی بەشدار بووی تۆڕەكانی ئینتەرنێتە لە ژوورە جیاواز و ماڵپەڕە جیاوازەكانی چاتینگ دا،جا بۆ مەبەستی پەیداكردنی هاوڕێی نوێ بێت،یان بۆ كات بەڕێكردن و گاڵتەو خۆشی جگەلەم بەشەی ئینتەرنێت سود لە هیچ بەشێكی دیكە وەرناگرێت و،هەیانە زیاتر لە                    (5 )كاتژمێریش بەسەر یەكەوەو بێمەودا چات دەكات.كەئەمەش مێشك ماندوو دەكات ولەزۆر ئەرك و فرمانی پێویستی ڕۆژانەش دووری دەخاتەوەو،كاتێكی زۆریشی لێبەفیڕۆ دەچێت.

•    2. ماڵپەڕە سێكسییەكانSexual Websites:ئەم ماڵپەڕانە وێنەی زۆر جوان و سەرنج ڕاكێشی سێكسی و،پۆرنۆگرافی بڵاودەكەنەوەو،والە گەنجە تازەپێگەیشتووەكان دەكەن ئالوودەی بن و،زوو زوو سەردانی بكەن

•    3. یاری ئینتەرنێتیInternet Game،لەنێو ئەو مناڵە كوردانەی لەخوار (12) ساڵییەوەن و ئینتەرنێت بەكاردەهێنن،شتێكی بەرچاوەو،هاتاوەكو ئەوكاتەی لەباری ئاسای دەردەچێت،واتە (1-2) كاتژێر لەڕۆژێك دا ،هیچ گرفتێكی نییە، بەڵام لەوە زیاتر گرفتی جەستەی و دەروونی و،كار و فرمانی ڕۆژانەشی لێدەكەوێتەوە

•    4. گفتو وگۆ و ڕەخنەی نێو یانەو كۆمەڵەكانClubs.

•    5. كردەیی لێكۆڵینەوە لەسەر ئینتەرنێت.

•    كێشەكانی ئالودەبون ئەمانەی لای خوارەوەن :

•    1.    كێشە تەندروستییەكان: ئالوودەبوو لە خەوتن و لە پشودان دوور دەكەوێًتەوە،بەهۆی وردە وردە زیادكردنی كاتی بەكارهێنانی ئینتەرنێت،كە ئەمەش وادەكات كاتەكانی شەو بۆ خەوتن و پشودان كەم بێتەوە، وایان لێدەكات لەكارەكانیان و دەوامیان دا تەمبەڵ و وەڕس بن ونەتوانن بە باشی كارەكانیان بەڕێوە ببەن،ئەمە جگەلەوە ی سیستەمی بەرگریشیان لاواز دەبێت  بەجۆرێك كەبەئاسانی تووشی نەخۆشی دەبن و،بەهۆی دانیشتنیان بۆ ماوەیەكی زۆر لەبەرامبەر ئینتەرنێت دا ،مێشك و چاویان ماندوو دەبێت و،وایان لێدێت زیاتر ئامادەبن بۆ تووشبوون بەنەخۆشی :Carpal Turrnel Syndrome
.
•    2. كێشەی خێزانی: لانی كەم ئالوودەبووان توشی گرفتی نەبوونی كات دەبن لەنێوخێزانەكانیان دا و،فەرامۆشكردنی ئەركی خێزانی و،ناوماڵیش كێشەی دیكەی دەبێت و،زۆرجاریش پەیوەندی نێوان كچ و كوڕەكان زیاد دەكات بۆ پەیوەندی سێكسی و،یەكتر بینین و،ئەمەش بەخیانەتی هاوسەری ناوزەد دەبێت بۆ خاوەن هاوسەرەكان و،ڕەنگە گرفتی جیابوونەوەی لێبكەوێتەوە.

•    3. كێشەی ئەكادیمی: لەزۆربەی لێكۆڵینەوەكان دا دەركەوتووە كە زۆربەی بەكارهێنەرانی ئینتەرنێت ،بۆ كار و پیشەكەیان ئینتەرنێت بەكارناهێنن،بۆ نموونە  لێكۆڵینەوەكەی  USA Today ی ساڵی 1997 ئەم ڕاستییە دووپات دەكاتەوە ،كە بەگوێرەی ئەم لێكۆڵینەوەیە و،بە بۆچوونی زۆربەی مامۆستایانی بەشدار بوو،بەكارهێنەران ئەوەندەی خەریكن وبەشەكانی دیكەی ئینتەرنێت بەكاردەهێنن،نیوو ئەوەندە بەكارهێنانی ئینتەرنێتیان پەیوەندی بە ڕاپۆرتی زانستی و لێكۆڵینەوە ی ئەكادیمی و پرۆگرامی خوێندنەكەیانەوە نییە.

•    4. كێشەكانی بوواری كاركردن: بەهۆی بوونی ئینتەرنێت لە شوێن كاری زۆربەی كاركەران دا،هەندێك كاری كرێكارەكان لەدەست دەچێت و،ئەگەر ئەم كرێكارانە لە ئالوودەبووانبن ئەوا گرفتەكان زیاتر دەبن.

•    5. لادان لە داب و نەریت و كەلتوور:بەهۆی بینینی  زۆر و بەردەوامی ماڵپەڕە پۆرنۆگرافی و،ڕیكلامی جلوبەرگ و،مەینۆشی و،فاڵ و،قومار و،بەشداربوون لە ژوورە جنێو  ئامێزەكانی دەنگ و ڕەنگ و زۆرشتی دیكە،دەبێتە هۆی دووركەوتنەوە لە كەلتور و داب و نەریت و،خوگری و ئەنجامدانی هەندێك كردەوەو كار كەلەگەڵ كلتور نەگونجێت.

•    بەبۆچوونی (پرۆفیسۆر دكتۆر یونغ) ی پسپۆڕ و شارەزای بوارەكە ،دەبێت كەسی ئالوودە بوو بە ئینتەرنێت هەوڵبدات دەست بەسەر كاتەكانی خۆیدا بگرێت ،بەڵام ئەگەر بەتوندی ئالوودە بوو بوو ئەوا ناتوانێت دەست بەسەر كاتەكانی خۆیدا بگرێت ، بۆیە پێویستە ئەم خاڵانەی بۆ جێبەجێبكرێت:

•    1. كاری پێچەوانەیی: ئالوودە بوو بەلای خەودا ناچێت و،خەوناچێتە چاوانی،بۆیە پێویستە كاری پێچەوانەی بۆ بكرێت و،بگێڕدرێتەوە بۆ باری ئاسایی ژیان بۆ ئەوەی خەوی لێبكەوێت ،وە بۆ هەموو گرفتەكانی دیكەش بەهەمان شێوە .

•    2. ڕێگری دەرەكی : مەبەست لەوەیەكە سوود لە  ڕێگرە دەرەكییەكان وەربگیرێت بۆ وازهێنانی وەك قەدەغەكردنی  بەكارهێنانی ئینتەرنێت لە كاتی ئێش و كاردا وئامابوونی لەكاتی خۆیدا بۆ سەر ئیش و كار و دەوامەكەی.

•    3 دیاری كردنی كاتی بەكارهێنانی ئینتەرنێت : داوا لە ئالوودەبوو  بكرێت كە كاتی بەكارهێنانی ئێنتەرنێت ڕێكبخات و،كەمی بكاتەوە،بۆ نموونە ئەگەر پێشتر لەماوەی هەفتەیەك دا چل (40) سەعات ئینتەرنێتی بەكارهێنابێت،هەنووكە كەمی بكاتەوە بۆ بیست (20) كاتژمێر لە هەفتەیەك دا و،پاش چەند هەفەتەیەك كەمتریشی بكاتەوە.

•    4. بەكارنەهێنانی ژوورەكانی چات: هەندێك لە توشبوان ونەخۆشانی ئالوودەبوو پەیوەست نابن بەكات و،ماوەی بەكارهێنانەوە ،بەڵكو پەیوەند دەبن بەخەڵكانی بەرامبەرەوەو،تائەوان لەسەر هێڵبن ئەمیش هەر لەسەر هێڵ دەبێت و،بەمەش بەردەوام چات دەكات چونكە زۆر كەم دەگونجێت ژوورەكانی چات چۆڵببن،بۆیە پێویستە ڕێگری لە توشبوان بكرێت لە بەركارهێنانی ژوورەكانی چات،یان لانی كەم كاتی چاتكردنیان بۆ دیاری بكرێت.

•    5 ئامادەكردنی كارتێكی گووشار لەپێناو هێنانەوە هۆشی نەخۆش: پێویستە داوا لەنەخۆش بكەین پێنج كێشەی گەورەی خۆی بنووسێت لەسەر هۆكاری بەكارهێنانی ئینتەرنێت،كەوای لێكردووە ئالوودەببێت،هەتاوەكو چارەسەركردنیان ئاسان بێت و،دكتۆر ی دەروونی یان چارەساز و درونناس ئەو پێنج كێشەیە وەكو كارتێكی گوشار بەكاربهێنێت بۆ بەهۆشهێنانەوەی نەخۆش.

•    6. دووبارە كاتەكانی دابەشبكرێتەوە: داوا لە ئالوودەبوو بكرێت بەگوێرەی كار و چالاكییەكانی پێشتری كاتەكانی دابەش بكاتەوە  بۆ ئەوەی وردە وردە تێبگات  و بزانێت كەچی لەدەست داوە بەهۆی ئالوودەبوونەوە.

•    7. چارەسەری خێزانی:  پێویستە لەباری ئالوودەبوون دا هەموو خێزانی ئالوودەبووەكە گرنگی بە كەسە ئالوودە بووەكە بدەن و،هەوڵبدەن هەموو ئەو كێشەو گرفتانەی بۆ چارەسەربكەن كە بۆتەهۆی ئەم گرفت و نەخۆشییە.

•    ئەو پاڵنەر‌و هۆكارانە چین كەوا دەكات تاك تووشی ئاڵودەبوون بە ئینتەرنێت بێ؟

•    ١- تەنیایی: تەنیایی ئەو دەردە كوشندەیە كە مرۆڤ بە هۆیەوە ڕەفتاری تێك دەچێ ‌و دەروونی ئاڵۆز دەبێ، مرۆڤی تەنیا هەمیشە هەست بە دوورەپەرێزی‌و گۆشەگیری دەكات، جا بۆ دەربازبوون لەم گۆشەگیریە ئینتەرنێت ئامرازێكی گونجاوە كە مرۆڤە تەنیاكان بەهۆیەوە بە دوای كەسانی دیدا بگەڕێن‌و گفتوگۆیان لەگەڵدا بكەن، بۆیە دەتوانین بڵێین مرۆڤی تەنیا ئەگەر ئینتەرنێتی لەبەردەستدابێ، ئەگەری زۆری هەیە كە تووشی ئاڵوودەبوون بە ئینتەرنێت بێ.

•    ٢-ئارەزووكان: چەپاندنی حەز‌و زۆرجار كۆمەڵگا‌و بارودۆخە ژینگەیەكان وا لە تاك دەكەن كەوا تاك نەتوانێ گوزارشت لە دید‌و حەزەكانی خۆی بكات یاخود نەتوانێ پێداویستیەكانی تێر بكات، لە ئینتەرنێتدا چاودێرییەكی ڕاستەوخۆ لەسەر ڕەفتاری تاك بەدیناكرێت‌و تاك بە حەزی خۆی چی بیەوێ دەیكات، ئەمەش وا دەكات كە تاك بە بەردەوامی ئینتەرنێت بەكاربهێنێ.

•    ٣- هەڵاتن لە كێشەكان: ژیانی رۆژانەی مرۆڤ پڕیەتی لە كێشە‌و دەردەسەری بۆیە هەندێك لە مرۆڤەكان ئینتەرنێت وەكو دەروازەیەك بۆ هەڵاتن لە كێشە ‌و كۆژانەكانی ڕۆژانەیان بەكاردەهێنن، چونكە بە هۆیەوە دەچنە نێو جیهانێكی خەیاڵاوی‌و دوور لە جیهانی راستەقینە، جا ئەگەر یەكێ ژیانی لێوان لێو بێ لە ئازار‌و نەهامەتی‌و ئینتەرنێتیشی لەبەر دەست دابێ ئەوا ئەگەری زۆر هەیە تووشی ئاڵودەبوون بە ئینتەرنێت ببێت.

•    ٤-نەبوونی باوەڕ بوون بە خود: هەندێك لە مرۆڤەكان لە ئەنجامی ئەوەی كە باوەڕیان بە خۆیان نییە‌و پێیان وایە كەس ناتوانێ لەوان بگات‌و كەس یارمەتی ئەوان نادا لە چارەسەركردنی كێشەكانیان، بۆیە بە هیوای دەست كەوتنی چارەسەریەكی ئامادەكراو ئینتەرنێت دەكەنە هاوڕێیەكی بەردەوام.


ئامادەکردنی // سورێن  ئه‌کره‌م