هه‌وکردنی ڕیخۆڵه‌کوێره‌ (Appendicitis)
هەینی, 19 شوبات 2010 14:08

 هه‌وکردنی ڕیخۆڵه‌کوێره‌ (Appendicitis)
ڕیخۆڵه‌ کوێره (Appendix)‌بریتیه‌له‌‌ڕیخۆڵه‌یه‌کی باریکی‌‌بچوك له‌‌ کۆئه‌ندامی هه‌رس که‌ئه‌که‌وێته‌کۆتایی ڕیخۆڵه‌بچکۆله‌و سه‌ره‌تای ڕیخۆڵه‌گه‌و‌ره‌وه‌.


هه‌رچه‌نده‌ زاناکانی بواری ڵزیشکی چه‌ند بۆچونێکی جیاوازیان هه‌یه‌له‌سه‌ر کارو ده‌وری ئه‌م به‌شه‌ی کۆئه‌ندامی هه‌رس له‌ئێستا یان ڕابوردودا به‌ڵام تا ئێستا زۆر ڕون نییه‌کاری چیه‌له‌کرداری هه‌رس کردنی خۆراکدا، ‌ هه‌وکردنی ( التهاب = Inflammation ) ئه‌م به‌شه،‌وه‌له‌ئه‌نجامدا ئاوسانی ‌به‌هه‌وکردنی ڕیخۆڵه‌کوێره‌ناسرا‌وه‌ (Appendicitis).


هه‌و کردنی ڕیخۆڵه‌کوێره‌یه‌کێکه‌له‌بڵاوترین هۆکاره‌کانی سك ئێشه‌ی کوتوڵڕ، هه‌رچۆن بڵاوترین هۆکاری نه‌شته‌رگه‌ری کوتوڵڕی ناوسکه‌له‌ سه‌رتاسه‌ری جیهاندا، له‌هه‌مو حاڵه‌ته‌کاندا ڵێویسته‌به‌خێرایی چاره‌سه‌ر بکرێت ده‌نا ماکه‌کانی (Complications) ده‌رئه‌که‌وێت و هه‌ندێ جار ژیانی نه‌خۆشه‌که‌ئه‌خه‌نه‌مه‌ترسیه‌وه‌.


نیشانه‌کانی
•    ئازارێکی زۆر تیژ له‌به‌شی خواره‌وه‌ی لای ڕاستی سك.
•    نه‌مانی ئیشتیها بۆ خواردن، دڵ تێکهه‌ڵاتن و ڕشانه‌وه‌و قه‌بزی.
•    به‌رز بونه‌وه‌ی ڵله‌ی گه‌رمی له‌ش ( تا ) که‌م یان مام ناوه‌ندی.


ده‌ستنیشان کردنی نه‌خۆشیه‌که‌ ( Diagnosis ) :-
بۆ ده‌ستنیشان کردنی ئه‌م نه‌خۆشیه‌، ڵشت ئه‌به‌سترێ به‌جۆری ئازاره‌که‌، ڵشکنینی وردی نه‌خۆشه‌که‌، ئه‌زمایش و شیکاریه‌کانی تاقیگه‌.
ئازاره‌که‌ له‌ڵێشدا که‌مه‌و له‌ناوچه‌ی ژێر گه‌ده‌یان ده‌وروبه‌ری ناوك ده‌ست ڵێ ئه‌کات، هاوکات نه‌خۆشه‌که‌له‌وانه‌یه‌یه‌ك دو جار بڕشێته‌وه‌.
دوای 2- 12 کاتژمێر ئازاره‌که به‌ره‌به‌ره‌زیاد ئه‌کات و‌ئه‌چێته‌به‌شی خواره‌وه‌ی لای ڕاستی سك و هه‌ر له‌وێشدا ئه‌مێنێته‌وه‌و به‌ کۆکین یان ڕۆیشتنی نه‌خۆشه‌که‌زۆر زیاد ئه‌بێت.
دوای چه‌ند کاتژمێرێکی که‌م به‌ ڵشکنینی وورد ئه‌توانرێ خاڵێکی ڵڕ ئازار ( Tenderness Point ) له‌و جێگایه‌دا دیاری بکرێت، به‌جۆرێك زوربه‌ی نه‌خۆشه‌کان به‌یه‌ك ڵه‌نجه‌ جێگای ئازاره‌که‌دیاری ئه‌که‌ن که‌ئه‌ویش جێگای ڕیخۆڵه‌کوێره‌هه‌و کردوه‌که‌یه‌، به‌تایبه‌تی ئه‌گه‌ر نه‌خۆشه‌که‌بکۆکێت.


ئه‌گه‌ر به‌قوڵی و به‌توندی ده‌ست بنرێت به‌و جێگایه‌دا ئازاره‌که‌که‌متر یان وه‌ك خۆی ده‌بێت، به‌ڵام کاتێ له‌ڵڕ ده‌ست لاببرێت ئازاره‌که‌وه‌ك بروسکه‌زیاد ئه‌کات و نه‌خۆشه‌که‌دائه‌چڵه‌کێت و ئه‌مه‌ش نیشانه‌یه‌کی ڵۆزه‌تیڤه‌بۆ هه‌و کردنی ڕیخۆڵه‌کوێره و به‌م کرداره‌ئه‌وترێ‌ (  Positive Rebound Tenderness ).
ئه‌گه‌ر نه‌خۆشه‌که‌له‌سه‌ر لای چه‌ڵ ڵاڵکه‌وێت و قاچه‌کانیشی وه‌کو له‌شی درێژ بکات ئه‌وه‌ئازاره‌که‌ی زیاتر ئه‌بێت، له‌به‌ر ئه‌وه‌نه‌خۆشه‌که‌ڕانی ڕاستی به‌ره‌و سکی ئه‌چه‌مێنێته‌وه‌و به‌مه‌ش ئازاره‌که‌ی که‌متر ئه‌بێته‌وه‌، ئه‌مه‌ش دیسانه‌وه‌نیشانه‌یه‌کی ڵۆزه‌تیڤه و به‌م کرداره‌ش ئه‌وترێ (  Positive Obturator Sign ).

شیکاریه‌کان :-
شیکاری خۆێنی نه‌خۆشه‌که‌ده‌ری ئه‌خات که‌خڕۆکه‌سڵیه‌کان به‌رز ئه‌بنه‌وه‌بۆ 10000 - 20000 بۆ هه‌ر مایکرۆ لیترێک  له‌خوێن.
شیکاری میزی نه‌خۆشه‌که‌ئاسایی ده‌رئه‌چێت به‌مه‌ش گومانی هۆکاری تر بۆ ئازاره‌که‌که‌م ئه‌بێته‌وه‌وه‌ك به‌ردی گورچیله‌ی ڕاست و بۆری میز.
ڵشکنین به‌ئامێری سۆنه‌ر ( Sonography ) زۆر سودمه‌نده‌له‌ده‌ستنیشان کردنی نه‌خۆشیه‌که‌دا بۆ دور خستنه‌وه‌ی گومانه‌کانی تر وه‌ك هۆکارێك بۆ ئازاه‌رکه.

چاره‌سه‌ر کردنی :-
ڵێویسته‌چاودێری وردی نه‌خۆشه‌که‌بکرێت بۆ‌ماوه‌ی 8 -  12  کاتژمێر‌و له‌و ماوه‌یه‌دا ڵشکنینه‌کانی بۆ بکرێت به‌بێ ئه‌وه‌ی هیچ ئازار شکێنی ( مسکنات =Analgesics  ) بدرێتێ چونکه‌ئازار شکێنه‌کان ئه‌بنه‌هۆی شاردنه‌وه‌ی نیشانه‌کانی نه‌خۆشیه‌که‌و له‌وانه‌یه‌ببێته‌هۆی ده‌رکه‌وتنی ماکی نه‌خۆشیه‌که‌بۆ نمونه‌ته‌قین و بڵاو بونه‌وه‌ی جه‌راعه‌ت به‌ناو سکی نه‌خۆشه‌که‌دا.
نه‌خۆشه‌که‌ئاماده‌ئه‌کرێت بۆ نه‌شته‌رگه‌ری وهیچی نادریتێ له‌ ڕێگه‌ی ده‌مه‌وه، نه‌شته‌رگه‌ریش یان به‌ڕێگه‌ی کردنه‌وه‌ی سك و لابردنی ڕیخۆڵه‌کوێره‌که‌ (Laparotomy ) که‌ئه‌مه‌ش ڕێگایه‌کی کۆنه‌، هه‌رچه‌نده‌تا ئێستاش له‌زۆر وڵاتدا ڵه‌یڕه‌وی ئه‌کرێت به‌ کوردستانیشه‌وه‌.

نه‌شته‌رگه‌ری به‌ئامێری لاڵرۆسکۆڵ (Laparoscopy  ) که‌به‌ڕێگه‌ی داخراو ناو ئه‌برێت و ڵێویست به‌کردنه‌وه‌ی سکی نه‌خۆشه‌که‌ناکات و له‌ڕێگه‌ی ئامێره‌که‌وه‌نه‌شته‌رگه‌ریه‌که‌ئه‌نجام ئه‌درێت، ئه‌مه‌ش هه‌رچه‌نده‌ له‌کوردستاندا نوێیه‌به‌ڵام له‌وڵاته‌ڵێشکه‌وتوه‌کان ده‌مێکه‌ئه‌نجام ئه‌درێت.

ئامێری لاڵرۆسکۆڵ


تێبینیه‌کان
•    به‌گشتی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ترسناك نیه‌ئه‌گه‌ر زو ده‌ستنیشان بکرێت و نه‌شته‌رگه‌ری بۆ بکرێت، به‌ڵێچه‌وانه‌وه‌له‌وانه‌یه‌ببێته‌هۆی ده‌رکه‌وتنی ماکه‌کانی (Complications) ، که‌له‌وانه‌یه‌هه‌ڕه‌شه‌له‌ ژیانی نه‌خۆشه‌که‌بکات.
•    ماکه‌کانی نه‌خۆشیه‌که‌بریتین له ته‌قینی ڕیخۆڵه‌کوێره‌که‌به‌مه‌ش‌هه‌وکردنی ڵه‌رده‌ی ڵریتۆن (Peritonea Membrane  ) واته‌ئه‌و ڵه‌رده‌یه‌ی که ده‌وری‌ڕیخۆڵه‌کانی داوه‌و جێگیریان ئه‌کات به‌دیواره‌کانی ناوسکه‌وه‌، هه‌روه‌ها گیرانی ڕیخۆڵه‌کان و دروست بونی دومه‌ڵێك له‌جێگای ڕیخۆڵه‌کوێره‌که‌دا (  Appendicial Abscess )، یان دروست بونی دومه‌ڵ له‌جگه‌ری نه‌خۆشه‌که‌له‌گرنگترین ماکه‌کانی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ن.
•    له‌هه‌ندێ نه‌خۆشدا له‌جیاتی قه‌بزی له‌وانه‌یه‌سکچون ڕوبدات، هه‌رچۆن له‌وانه‌یه‌نه‌خۆشه‌که‌دڵتێکهه‌ڵاتن و ڕشانه‌وه‌ی نه‌بێت.
•    ده‌ستنیشان کردنی له‌منداڵ و مرۆڤی قه‌ڵه‌و و ڵیر و ژنی سك ڵڕدا ئاسان نیه، ساوا و منداڵی بچوك به‌ده‌گمه‌ن توشی ئه‌م نه‌خۆشیه‌ئه‌بن، به‌ڵام مرۆڤی قه‌ڵه‌و و ژنی سك ڵڕ سه‌باره‌ت به‌ گواستنه‌وه‌ی جێگای ڕیخۆڵه‌کوێره‌که‌به‌هۆی قه‌ڵه‌وی و سکڵڕیه‌که‌وه‌.
•    زۆر به‌ده‌گمه‌ن ڕو ئه‌دات که‌ڕیخۆڵه‌کوێره‌به‌زگماکی لای چه‌ڵ بێت.‌

بۆ نوسینی ئه‌م بابه‌ته‌سود وه‌رگیراوه‌له‌کتێبی
Wiley::Textbook of Surgery, 3rd Edition
وێنه‌کان له‌هه‌مان کتێبه‌وه‌  وه‌رگیراون

ئاماده‌کردنی / باپیره‌ 

تایبه‌ت به‌ کوردژین 

 
ته‌ندروستی
وێنە
مۆز و سودەکانی بۆ تەندروستی مرۆڤ
پزیشکه‌کان ئه‌وه‌یان روون کردۆته‌وه‌ که‌ مۆز یه‌کێکه‌ له‌و میوه‌ سودبه‌خشانه‌ی...
وێنە
پیاز چارەسەری زۆر نەخۆشی دەکات
توێژینەوەییەکی نوێی پزیشکی فەرەنسی ئەوەی ئاشکرا کرد کە پیاز سودێکی زۆری هەیە بۆ تەندروستی مرۆڤ و دەبێتە هۆی...
وێنە
ماست رێگری دەکات لە توش بوون بە نەخۆشی
توێژینه‌وه‌یه‌کی نوێی پزیشکی ئه‌وه‌ی روون کرده‌وه‌ ماست که‌ ده‌وله‌مه‌نده‌...
وێنە
خواردنی زەنک مرۆڤ دەپارێزێت لە نەخۆشی
  توێژینەوەییەکی پزیشکی : زەنک یەکێکە لە پێکهاتە هەرە گرنگەکان کە رۆلێکی بەرچاوی هەیە لە دژوایەتی کردنی...
وێنە
خەمۆکی مرۆڤ توشی نەخۆشی شەکرە دەکات
توێژینەوەییەکی نوێی پزیشکی : خەمۆکی و دوودڵی بەردەوام لای پیاوان دەبێتە هۆی توش بوون بە نەخۆشی شەکرە لە جۆری...
وێنە
وه‌رزش ئامێری به‌گری له‌ش به‌هێز ده‌کات
توێژینه‌وه‌ییه‌کی نوێی پزیشکی  ئه‌وه‌ی روون کرده‌وه‌ که‌ وه‌رزش کردن یه‌کێکه‌...
وێنە
سه‌وزه‌ و میوه‌ رێگری ده‌که‌ن له‌ شێرپه‌نجه‌ی ده‌م
توێژینه‌وه‌ییه‌کی نوێی پزیشکی ئه‌وه‌ی روون کرده‌وه‌ که‌ خواردنی میوه‌ و سه‌وزه‌...
وێنە
ماسی دڵ ده‌پارێزێت
توێژینه‌وه‌ییه‌کی نوێی پزیشکی سویدی ئه‌وه‌ی روونکرده‌وه‌ که‌ خواردنی ماسی ده‌بێته‌...
وێنە
هۆکاری ده‌روونی ده‌بێته‌ هۆی ئازاری پشت
پشت ئێشه‌ یه‌کێکه‌ له‌و کێشه‌ ته‌ندروستیانه‌ی که‌ توشی مرۆڤ ده‌بێت هه‌ر بۆ ئه‌م...
وێنە
که‌م خه‌وی هه‌رزه‌کار توشی نه‌خۆشی دڵ ده‌کات
توێژینه‌وه‌ییه‌کی نوێی پزیشکی ئه‌وه‌ی ئاشکرا کردووه‌ که‌ که‌م خه‌وی له‌ ته‌مه‌نی...
وێنە
لیمۆ دڵ ده‌پارێزێت و ئامێری به‌رگری له‌ش به‌هێز ده‌کات
توێژینه‌وه‌یه‌کی نوێی پزیشکی ئه‌وه‌ی دووپات کرده‌وه‌ که‌ لیمۆ یه‌کێکه‌ له‌و...
وێنە
به‌رزبوونه‌وه‌ی پله‌ی گه‌رمی کاریگه‌ری خراپی هه‌یه‌ له‌سه‌ر دڵ
توێژینه‌وه‌ییه‌کی نوێی پزیشکی ئوسترالی ئه‌وه‌ی روون کرده‌وه‌ که‌ به‌رزبوونه‌وه‌ی...
وێنە
قاوه‌ ئازاری شان و مل که‌م ده‌کاته‌وه‌
به‌ پێی توێژینه‌وه‌یه‌کی نوێی پزیشکی قاوه‌ سودی زۆری هه‌یه‌ بۆ که‌م کردنه‌وه‌ی ئێش و...
وێنە
زۆر به‌کاربردنی خوێ ده‌بێته‌ هۆی توش بوون به‌ شیرپه‌نجه‌ی گه‌ده‌
توێژینه‌وه‌ییه‌کی نوێی پزیشی له‌سه‌نته‌ری لێکۆلینه‌وه‌ له‌ شێرپه‌نجه‌ ئاماژه‌ی...
وێنە
خه‌مۆکی و دوودڵی هۆکارێکن بۆ توش بوون به‌ نه‌خۆشی گه‌ده‌
توێژینه‌وه‌ییه‌کی نوێی پزیشکی له‌ ولاتی ئوسترالیا ئه‌وه‌یان دووپات کردوه‌ که‌ خه‌مۆکی و...
وێنە
به‌ رۆژووبوون ئازاری جومگه‌کان که‌م ده‌کاته‌وه‌
پزیشکه‌کان ئاماژه‌ به‌وه‌ ده‌ده‌ن که‌ به‌رۆژوو بون چه‌ندین سودی تایبه‌تی هه‌یه‌...
وێنە
کۆبوونه‌وه‌ی چه‌وری له‌ ناوچه‌ی که‌مه‌ر ئافره‌ت توشی نه‌خۆشی ده‌کات
دامه‌زراوه‌ی «نوفيلد هيلث» ی پزیشکی جیهانی ئه‌وه‌ی روون کرده‌وه‌ که‌ کۆبوونه‌وه‌ی...
وێنە
ڤیتامینه‌کان مرۆڤ ده‌پارێزن له‌ نه‌خۆشی دڵ و شێرپه‌نجه‌
توێژینه‌وه‌یه‌کی نوێی پزیشکی ئه‌مه‌ریکی ئه‌وه‌ی روون کرده‌وه‌ که‌ خواردنی...
وێنە
بیبه‌ر چاو ده‌پاریزێت له‌ ئاوی سپی
توێژینه‌وه‌یه‌کی پزیشکی نوێی فه‌ره‌نسی ئه‌وه‌ی روون کرده‌وه‌ که‌ بیبه‌ر که‌...
وێنە
فراوله‌ مرۆڤ ده‌پارێزێت له‌ نه‌خۆشی شه‌کره‌ و دڵ
توێژینه‌وه‌یه‌کی نوێی پزیشکی ئه‌مه‌ریکی ئه‌وه‌ی روون کرده‌وه‌ که‌ فراوله‌...

ناردنی بابه‌ت

sirwan@kurdzhin.net
یان
sozi@kurdzhin.net

میوان له‌سه‌رهێڵ

کوردژین میوان له‌سه‌رهێڵه