.
1- بەڕێوەبەری یانە Hemn Zanko لە کوردستان بە ئمێڵی ( hemn_kurdzhin@yahoo.com ) ..
ژمارەی مۆبایل ( 07812539505 ) .
2- بهڕێوهبهری گشتی ( ReKaN ) له ئهوروپا به ئیمێڵی ( Rekan_uk@hotmail.com ) ، ژماره تهلهفوونی( 00447754007706) .






بابهته گرنگهکانی بهکارهێنانی یانه












دياريدةي (خوَكوشتن )
حالَةتةكاني خوَكوشتن لةزوَربةي كوَمةلَطاكان (ثيَشكةوتوو و دواكةوتوو ) بةرِيَذة وجوَري جياواز ولة كوَمةلَطاي جياواز دةبينريَ ، هةروةك كاتيَكةوة جياوازة بوَ كاتيَكي تر وةك جياوازي ئامرازةكاني بةكار هاتوو لة خوَكوشتن ( جوَرةكاني ) بةثيَي جياوازي ضوارضيَوةي كوَمةلاَيةتي كوَمةلَطا.
وبةثيَ ي تازةترين ئاماري تاوانكاري جيهاني رِيَذةي خوَكووشتني مروَظــ لةسةرتاسةري جيهان رِووةو زياد بوون ضووة وزوَريَك لة تويَذةرةوة كوَمةلاَيةتي ودةرووني و ضالاك كاراني بواري مافي مروَظــ ثيَيان واية ئةم زيادبوونة دةطةرِيَتةوة بوَ ئالَوَزي ذيان و زوَري ثيَداويستي يةكاني ،هةروةك بلاَوبوونةوةي تةكنةلَوذيا و وزيادبووني ململانيَةكان وطرفت وتةنطذة( ضغوط ) كاني ثةيوةست بة طةشةكردني ذيدياراني مروَظايةتي .
بةواتايةكي تر طةشةسةندني زوَريَك لة بوارةكاني ذياني كوَمةلايةتي و ئالَوَزي يةكاني ثةيوةندي ية مروَيةكان ، طرنطيداني زياتر بة لايةني ماددي و لاواز بووني لايةنة رِوَحي يةكاني تاك ، هةروةك تيَكضوونة خيَزانييةكان و بلاَوبوونةوةي طرفتة كوَمةلاَيةتي يةكاني وةك بة زوَر بة شوودان و ذن هيَنان و نزم بوونةوةي هةلي كاركردن و طوَشةطيري كوَمةلاَيةتي و لاسايي كردنةوةي كويَرانةيي داب ونةريتي كوَمةلَطاكاني تر ، وئالَوَزي و ناهاوسةنطي باري ئابووري،وزيادبووني نةخوَشي دةرووني وةك خةموَكي وناموَبوون ، هوَكاري رِاستةخوَ و نارِاستةوخوَي بيركردنةوةي تاكة لة خوَكوشتن .
كوَمةلَطايي كوردييش وةك هةموو كوَمةلَطاكاني تر بيَبةش نية لة دياردةي خوَكوشتن كة ئةمرِوَ بة دياردةيةكي ( جيهاني – طلَوَبالَي ) ناوزةند دةكريَ ، وهةروةك ( ئوَسكارمان ، 1975 ) ثيَي واية كة خوَكوشتن لة كوَمةلَطاي كـــوردي بووني نةبووة و بةلَكو بيروَكةي خوَكوشتن لة رِوَذئاوا وة بوَي هاتووة ، وبةبوَضوونـــــي ( ئوسكارمان ، 1975 ) لةضيروَكي ( خـــةج وسيامةنــــــد ) نةبيَ [ كاتيَ ( خةج ) لةدواي مردني ( سيامةند ) وةك وةفا و خوَشةويستي خوَي بوَ (سيامةند) لةسةر شاخيَك هةلَدةداتة خوار وخوَي دةطوذيَت ] هيض بةلَطة و طةواهيَكي خوَكوشتن لة كةلتوور ئةدةبي كوردي بةدي ناكريَت.
طةريدةي ئينطليزي ( كلوديوس جيمس رِيض ) لة ( طةشتي رِيض بوَ كوردستان ، 1820 ) ئاماذة بوَ خوَكوشتن لاي كورد دةكات ، وواي دةبينيَ كة " كورد زوَر ثابةند بوون بة سةركردة وسةروَكةكانيان بةثلةي خوَيان لة ثيَناويان بةخشيوة وبة نمونةش كاتيَ ( عةبدولرحمــــان ثاشــــــا ) ي ميــــري ئيمارةتي بابانــــي كــــوردي ( 1789 – 1813 ) لة بةغداد دةمريَ ، يةكيَك لة شويَنكةوتووةكاني خوَي لةسةر شويَنيَكي بةرز فرِيَ دةداتة خوارةوة و خوَي دةكوذيَت.ئةمةش بةلَطةية لةسةر بووني زةمينةيَكي كوَمةلاَيةتي وكةلتووري بوَ خوَكوشتن لة كوَمةلَطايي كوردي .
ثيَش رِاثةرينة مةزنةكةي ( 1991 ) ئاماريَكي تةواو ووردي دياريدة كوَمةلاَيةتييةكاني وةك دياريدةي خوَكوشتن لة عيراق و كوردستان بةتايبةتي بةدةست تويَذةرةوةكان نةدةكةوت ، تا تويَذينةوةي لةسةر بكةن ، ئةمةش بوَ سياسةتي حيزبي بةعسي عيراقي تيَضوو دةطةرِيَتةوة ، كاتيَ بةربةست وتةطةرةي دةخستة بةردةم ئاماري وةك لةمجوَرة ، ورِيَطاي نةدةدا تا هوَكار و دةرئةنجامةكاني ئةم ئامارنة بخريَنة ذيَر باس و ليَكوَلَينةوة ، وزوَربةي ئامارةكاني رِذيمي ثيَشووي عيراقي ئةم زانيارانيانةي بة نهيَني و مةترسيدار ناوزةند دةكرد ، تةنانةت بوَ رِيَكخراوةكاني تايبةت بة نةتةوة يةكطرتووةكانيش .
بةلاَم ثاش ثيَكهيَناني ئةنجوومةني نيشتماني كوردستاني لة 4 / 6 / 1992 و حكومةتي هةريَمي كوردستان لة 4 / 7 / 1992 ، بواريَكي فراوانتر بوَ تويَذةرةوةكان رِيَكخرا تا لةو دياريدة وبابةتانة بكوَلَنةوة كة ثيَشووتر نةدةتوانرا باسي ليَوة بكريَ ، طةرضي ئةو كاتيش ئاماري تايبةت بة دياريدةكوَمةلاَيةتيكان بةردةست نةبوون، بةلاَم بوار رةخسا تا تويَذةرةوةكان لةسةر ئاستي تاكة كةسي يان وةزارةتةكان كاربكةن بوَ شيكردنةوة و ديارخستني ترسناكي نةزانيني هوَكار وئةنجامةكاني دياريدةكوَمةلاَيةتيكان بةسةر كوَمةلَطايي كوردي ، و هةرضةندة تا ئيَستا ئاماري وورد وتةواوي دياردة كوَمةلاَيةتيةكاني وةك خوَكوشتني بةدةست ناكةويَت ، كة ثيَمان واية هوَكارةكةي دةطةرِيَتةوة بوَ دابةش بووني ذمارة وئامارةكان بةسةر ئاماري ثضرِ ثضرِي وةزارةتةكاني ناوخوَ و تةندروستي و داد و وةزارةتي مافي مروَظـــ ، بةلاَم هةولَةكاني ئةم وةزارةتانة طةر بيَتوو رِيَك بخريَ لة ئاماريَكي سةرتاسةري شار وشاروَضكةكاني كوردستان ،ئةوا زوَريَك لة كاري تويَذينةوة ئةكاديمي و زانكوَيي و كارةكاني تري وةك ثلان دانان بوَ كةمكردنةوةي دياريدةي خوَستاندن لة هةريَمي كوردستان كاراتر دةبيَ ، هةروةك هةولَ بدريَ بوَ دامةزراندني سةنتةريَكي ئاماري تايبةت بة دياردة كوَمةلاَيةتي يةكاني وةك خوَكوشتن وخوَسوتاندني ذنان وئافرةتان، كة بةبوَووني ئيَمة كاريَكي ثيَشنيار كراوي هةرة ثيَويستة بوَ بةرنامةكاني داهاتووي حكومةتي هةريَم بيَت .
ثيَناسةكاني خوَكوشتن :
1 – خوَكوشتن لة رِووي زمانةواني :
لة زماني عةرةبي ( الانتحار ) يان ( انتحر الرجل : اي قتل نفسه بوسيلة ما ) واتا كوشتني خود بة ئامرازيَك ، و يان مانا زمانةوانيةكةي ( قتل النفس ) ة ، بةواتاي خود كوشتن ، ولةزماني ئينطليزي لة ووشةي لاتيني ( Caedere ) واتا دةكوذيَ وكوشتن ،ووشةي (Sui) واتا خود ديَت ، تا لةكوَتايي بةشيَوةي طشتي ماناي ( خوَكوشتن وخود كوشتن ) بطةينيَت) .
2- خوَكوشتن لةرِووي ياسايي :
هةنديَك لة ياسا ناسان واي دةبينن كةخوَكوشن واتا كةسيَك بة زانين ودرك ثيَكردني خوَي ، خوَي بكوذيَت ، وهةنديَك ثيَيان واية لة خوَكوشتن كوذار و بكوذ هةمان كةسة وةيان يةك كةسة .
3- خوَكوشتن لةرِووي كوَمةلاَيةتي :
ثيَناسةي(Durkheim,1966) خوَكوشتن حالَةتيَكي مردنة لةئةنجامي راستةوخوَ ونارِاستةوخوَي كردةيةكي ئيجابييةوة دروست دةبيَ وةك خود كوشتن بة فيشةك و يان كردةيةكي سلبي وةك نةخواردني خواردةمةني هةروةك بة دةرئةنجامي ئةم كارانةي دةزانيَ و درك بة كوَتاييان دةكات . .
4 – خوَكوشتن لة رِووي دةرووني يةوة :
( مجيد ، 2008 ) جياوازي دةكات لة نيَوان خوَكوشتن وة ولةطةلَ هةولَدان بوَ خوَكوشتن :
أ- خوَكوشتن : كرداريَكة يان رِةفتاريَكة يان كوَمةلَيَ كردارة خاوةنةكةي ئةنجامي دةدات بوَ كوشتني خوَي ورِوودةدات وكوتايي بة ذياني ديَت لةدةرئةنجامي ئةو كردار ورةفتارانة .
ب- هةولَدان بوَ خوَكوشتن : واتا ئامادةسازي وجيَبةجيَ كردني خوَكوشتن بيَ طةيشتن بة مردني رِاستةقينة ( سةرنةكةوتني خوَكوشتنةكة ) .
ت- هةولَةخوَكوذيةكان :ضةمكيَكي تيوَري طشتي ية كةخوَكوشتن وهةولدان بوَخوَكوشتن دةطريَتةوة هةروةك ( الدباغ ، 1983 ) ثيَناسةي خوَكوشتن دةكات كة سةرنةكةوتن ولةدةست داني طونجاندني تاكة لةطةل ذينطةي دةوروبةري .
كةواتة خوَكوشتن لة رِوانطةي دةروونزاني يةوة واتة كوشتني خود لةلايةن كةسةكة خوَي بةهوَي تيَكضووني باري دةرووني ولةدةست داني هاوسةنطي وطونجاندني .
رِوانطةي ئاينة ئاسماني يةكان بوَ خوَكوشتن :
هةرئايينيَك بنةما وسارموَنيا ( طقوس )ي تايبةتي خوَي هةية ، وهةرةوك ديد وتيَرِوانيَنيكي جياواز وتايبةتي هةية لةمةر ذيان ومردن ، لةمانةش خوَكوشتن . وكاريطةري ئايين زياتر لةسةر ئةو تاكانةي كوَمةلَطاوة بةدةر دةكةون كة زياتر ثةيوةستن بة بنةمةكاني ئايينةكةوة.
(Durkheim) زانـــا وكوَمةلَناسي بةناوبانط ئـــــايين بة قةلَغان و خوَثاريَزةري دذ بة خوَكوشتن ناوبردووة ولةبةر ئةوةي كاريطةري ئاينةيةكان بةسةر دياريدةي خوَكوشتن رِوونتر بيَتةوة،هةولَ دةدةين بةكورتي تيشك بخةينة سةر بنةماكاني هةر سيَ ئايني ئاسماني ئةوانيش يةهودي و مةسيحي و ئيسلامة :
1- ئايني يةهودي وخوَكوشتن :
وةك (ظيَركوَس،2000) ئاماذةي ثيَ دةكات ئايني يةهودي خوَكوشتني سةرزنشت كردووة ،وهةروةك ئةنسكلوَثيديا ئاماذةي ثيَ كردووة كة ياساي ئاييني يةهوودي خوَكوشتني حةرام كردووة وبةبوَضووني ( الدباغ ، 1983 ) ئايني يةهودي لةرِووي شةرعي يةوة خوَكوشتني قةدةغة نةكردبوو،بةلاَم رِيَذةي خوَكوشتن لة ئايني يةهودي لةضاو مةسيحيةكان كةمتر بووة،ضونكة يةهوديةكان زياتر ثةيوةندي توندي كوَمةلاَيةتييان بة ئاينةكةيانةوة هةبووة،هةروةك زياتر ثابةندبوون بة رِيَنمايي وبنةماكاني ئاينيان ، بةلاَم ئةمة ئةوة ناطةيةنيَ كة يةهودي يةكان حالَةتي خوَكوشتنيان نةبوو بةدريَذايي ميَذوو،هةروةك لة سةردةمي حوكمي نازيةكاندا بينرا كة خوَكوشتني بةكوَمةلَيش لةنيَو يةهودي يةكان . .
هةرضةندة ئةم بوَضوونةي ( الدباغ ، 1983 ) بةسةرضاوةي زانستي دويكوميَنت نةكراوة بةلَكو سةرضاوةي تر هةية كة باس لة تةحريم كردني خوَكوشتن دةكةن لة ئايني يةهودي ، كة زوَربةي تويَذةرةوةكاني بواري كوَمةلَطا وميَذوو ئةوة دةسةلَميَنن كة يةهودي يةكان لة سةدةي 19 توشي شةرِ ونةهامةتي و ناخوَشي وزولَم وستةم بونةتةوة ، بوَية طةر حالَةتيَكي خوَكوشتن ( تاك يان بة كوَمةلَيش) بينرا بيَت ئةوا لةسةر ناكاملَي بنةما و بيروباوةرِي ئايني يةهودي ئةذمار ناكريَت .
2- ئايني مةسيحةت :
ئايني مةسيحي لة سةرةتاكاني سةرهةلَدان وبلاَبوونةوةيدا طرنطي تايبةتي بة خودكوشتن داو بةشيَوةيَكي ئاشكرا ئينجيل تةحريمي نةكرد.هةرضةندة ضوار ئينجلةكاني ( مةتا ، يوحنا ، مرقس ، لوَقا ) باسي خودكوشتن نةكراوة ،بةلاَم كاتيَ قوتابي حةزرةتي مةسيح " يةهوداي ئةسخةريوَتة " دواي ئةوةي ( حةزرةتي مةسيحي تةسليم بة يةهود كرد بوَ دادطايكردني ولة خاض داني بةرامبةر بة 30 ثارضة زيو) خيانةتي لة مةسيح كرد ، خوَي كوشت ( ئينجيلي متي ، كتابي ثيروَز ) .جيَ ئاماذة بوَ كردنة كة لةسةرةتاكاني مةسيحيةت خوَكوشتن حرام نةبوو ضونكة ثةيوةست وطريَ درابوو بة(نمري) ، وزوَريَك لة ثياوة ئايني مةسيحية يةكةمييةكان ثيَيان وابوو كةلة خاضداني حةزرةتي مةسيح جوَريَك بوولة خوَكوشتن بةلاَم بوَطةيشتن بة(نمري) وثاش ئةوةي ئايني مةسيحي لة زوَربةي زوَري ئيمثراتوَريةتي رِوَماني بلاَوبوَوة،بوَضوون وتيَرِوانيني تايبةت بة كاريطةري خوَكوشتن كةمتر بوَوة،بوو بة تاوانيَكي ئايني طةورة ومةحروم وقةدةغة كرا . وئةم هةنطاوةش بةدةستي (قةشة ئوَطستين ) لة سةرةتاكاني سةدةي 5ي زاييني بوو ، كاتيَك هةلَمةتي ( قةشة ئوَطستين ) كاريطةري زوَريكردة سةر ياساكاني كلَيَسةكانةوة،ويةكةم ( مةسيحي وقةشة ) بوو كة لة كتيَبةكةي خوَي كة ناوي ( شاري خوا) بوو بةتوندي سةرزةنشتي خوَكوشتني كرد ..
دواي ئةم سةردةمة ، واتا لة سةردةمي ناوةرِستدا كلَيَسة هةلَويَستي تووندي بةرامبةر خوَكوشتن وةرطرت ، و تيَرِوانيان وابوو كة هةر كةسيَ خوَي بكوذيَت ئةوا بةتاواني كوشتني كةسيَك بة ئةنقةست تاوانبارة كة ئةمةش كاري شةيتانية ويان دةستكاري نيعمةتةكاني خواية ، وكلَيَساش قةدةغةكردني ناشتني تةرمي ئةو كةسانةي دةركرد كة خوَيان دةكوشت .
3 – ئايني ئيسلام :
ئايني ئيسلام لة كوَمةلَطا وساتةوةختيَك بةدةركةوت كة زوَرترين جوَري تاوان وطرفتي كوَمةلاَيةتي تيابوو ، و ئيسلام هةولَي تةحريم كردني زوَريَك لة كارو رِةفتاريدا كة ثيَشووتر ئةنجام دةدرا لةوانةش خوَكوشتن ويان هةولَدان بوَ خوَكوشتن ولة ئايةتانةي كة طوناح و تاواني خوَكوشتن دةسلميَنيَ (ولاتقتلوا أنفسكم ، أن الله كان بكم رحيما) سورِةتي نساء ، ئايةتي 29 ،وهةروةك فةرموودةكاني ثيَغمبةر ( د.خ) جةختي لةسةر دةرئةنجامي خوَكوشتن دةكاتةوة وةك لة ( من قتل نفسه بشيء عذبه به يوم القيامة).
كةواتة ئايني ئيسلام لة رِيَطةي ئايةتي قورئاني وفةرموودةي ثيَغمبةر جةخت دةكاتةوة لةسةر طةورةيي تاواني خوَكوشتن وئةم كردةوةيةي حرام وقةدةغة كردووة ، بةلاَم بة جياوازي نيَوان ئةو كةسةي هةولَي خوَكوشتن دةدات وسةرناكةويَت وثةشيمان دةبيَتةوة وتوَبة دةكات ، لةطةلَ ئةو كةسةي كة تاواني خوَكوشن ئةنجام دةدات ولة ئةنجامدا كةسةكة دةمريَت.
هوَكارةكاني ثالَنةري خوَكوشتن :
1- ليَكترازاني خيَزاني :
لاداني تاك لة بةهاو ثيَوةر و شيرازةي خيَزاني هوَكاريَكن لة دروست بووني طرفتي كوَمةلاَيةتي ونةخوَشي دةرووني و بةهوَي ثيَشكةوتني خيَراي كوَمةلَطاكان وكالَبوونةوةي بةها وثيَوةرة سةرةكي يةكاني ثيَكهيَناني خيَزان وطوَرِانكاري لة رِوَلَةكاني ثياو و ذن وبةرتةسك بوونةوةي كةنالَي ليَبووردن هوَكارن لةدروست بووني ليَكترازاني خيَزاني .وهةركاتيَك رِيَذةي ليَكترازاني خيَزاني زياتر بيَت ،زوَرترين رِيَذةي خوَكوشتن بلاَو دةبيَتةوة، و ليَكترازاني خيَزاني زوَرجار لة دةرئةنجامي تةلاَق و قةيراني خيَزاني وةك مردني باوان ( يان يةكيكيان ) يان كوَض كردن بوَ هاندةران و فةراموَش كردني مالَ وخيَزان يان بةندكردنيان، سةرنةكةوتني هاوسةريَتي،خيانةتي هاوسةريَتي...هتد وئةم بارودوَخانة هةمووي بةيةكةوة بيَ هيوايي بوَ تاك دروست دةكات ، تارِادةي نةماني تام وضيَذي ذيان وبرِياردان لةسةر كوَتايي ثيَهيَناني ذيان وخوَكوشتن.
2 – طوَشةطيري كوَمةلاَيةتي :
زوَريَك لة زانا ( كوَمةلاَيةتي – دةرووني ) يةكان هوَكاري خوَكوشتن دةطيَرِنةوة بوَ طرفتي طوَشةطيري كوَمةلاَيةتي ، ئةو طرفتةي كة تاك تووشي دةبيَ لة دةرئةنجامي نةماني خوَطونجاندن لةنيَوان تاك وذينطة . (دووركايم ) ثيَي واية هةست كردني تاك بةوةي كة قيَزةوةنة لة كوَمةلَطا يان ناحةز وخوَشةويست نيية ، هةروةك رِةتككردنةوةي لةلايةن كوَمةلَطاكةي هةست كردني بةطوَشةطيري زياتر دةبيَ و مةيلة خوَكوذيةكان سةرهةلَدةدةن .و (دووركايم ) جةخت لةسةر رِوَلَي كوَمةلَطا دةكاتةوة لةسةر دروست كردني هةستي طوَشةطيري كوَمةلاَيةتي لاي تاك ، كاتيَك ثيَداويستي يةكاني تاك ثيَضةوانةي بةرذةوةندي كوَمةلَ بيَت يان تاك ئاةزووي دروست كردني ثةيوةندي كوَمةلاَيةتي لةطةلَ كوَمةلَطا نةبيَ ، و كوَمةلَكا فةراموَشي بكات و هيض رِوَلَيَكي ثيَ نةبةخشيَ ، وبةمجوَرةش هةست بة قيَزةوني خوَي دةكات لةناو كوَمةلَطاكةي وطوَشةطير دةبيَت ، تا رِادةي هةولَدان بوَ خوَكوشتن. .
3 – قةيرانة ئابووري يةكان :
بةبوَضووني ( دووركايم ) هةذاري فاكتةريَكي طةورةية لة دياريكردني ئارةزووةكاني تاك وثاراستني لة خوَكوشتن ، هةروةك هةذاري باشترين قوتابخانةية بوَ فيَربووني ضةمكي (ضبط – الذاتي ) وزوَربةي وولاَتة هةذارةكان رِيَذةي خوَكوشتنيان كةمترة وةك لة وولاَتة سةرمايةدارةكان. و بة بوَضووني ( دووركايم ) مروَظي هةذار ثيَداويستي وئارةزووةكاني بضوكن وئاسانتر تيَر دةكريَن ، بةلاَم مروَظي سةرمايةدار زوَركات ثيَداويستي و ئارةزووةكاني طةورةتر و ئةستةمترن بوَ تيَركردن ، وهةر كاتيَ تاكةكة ثايةي ئابووري دابةزيَت وسةروةت سامان لة دةست ئةوا زياتر هةولَي خوَكوشتن دةدات .
4 – نةخوَشي ية دريَذخايةنةكان :
هةنديَ طرفتي دةرووني و كوَمةلاَيةتي وخراثي باري تةندروستي يارمةتيدارن لة تووشبووني تاك بة نةخوَشي دريَذخايةني وةك شيَرثةنجة وسيل ويان كةم ئةندام بووني تاك ، وشويَنةواري سلبي لةسةر تاك وكوَمةلَطا بة جيَ دةهيَلَيَ لة ئةنجامي هةست كردني تاك بةبيَ تواناي بةرامبةر بة ضارةسةركردني كيَشةكان ولةوةية هةستي بيَ ئوميَدي وهةست كردن بةكةمي لاي مروَظــ زياتر بكات ، وزوَرجاريش ئةم نةخوَشيانة ثالَ بةتاكةوة دةنيَن بوَ كوَتايي هيَنان بة ذيانيان و داواكردني بة ئاشكرايي هةرضي زووتري مردن ورِزطاري بوونيةتي وزوَريَك لة مروَظــ ثيَيان واية ئةمجوَرة نةخوَشيانة خوَكوشتنيَكي هيَواشة.
س:فه يس بوك:ئامووحبيب


لهسهر هێڵ نییه