.
1- بەڕێوەبەری یانە Hemn Zanko لە کوردستان بە ئمێڵی ( hemn_kurdzhin@yahoo.com ) ..
ژمارەی مۆبایل ( 07812539505 ) .
2- بهڕێوهبهری گشتی ( ReKaN ) له ئهوروپا به ئیمێڵی ( Rekan_uk@hotmail.com ) ، ژماره تهلهفوونی( 00447754007706) .






بابهته گرنگهکانی بهکارهێنانی یانه











ڕۆمانی کوردی و ژنانی ڕۆماننووس
● دوکتۆر هاشم ئهحمهدزاده
o زانکۆی ئوپسالا- سوید
"ئهوه جیهانی وشهکانه که جیهانی شتهکان دهخوڵقێنێ." - ژاک لاکان [1]
n پێشهکی
ڕۆمان و گێڕانهوهی ڕۆمانی بهستێنێکی باوهڕپێکراوه بۆ ههڵسهنگاندنی چلۆنایهتیی پێوهندییه جۆراجۆرهکانی کۆمهڵایهتی و هاوکێشیی هێز و میکانیزمی ههڵسوکهوتی دهسهڵات له کۆمهڵگایهکی دیاریکراودا. بوارێکی لێکۆڵینهوه لهسهر ژنی کورد له ئهدهبییاتی گێڕانهوهییدا خوردبوونهوهیه له کاراکتێرگهلی ژن له ڕۆمانی پیاواندا. ژنان لهم ڕۆمانانهدا چۆن وێنا کراون؟ پێناسهیان چییه؟ له پێوهندی لهگهڵ پیاواندا چ ڕۆڵێکیان ههیه؟ له سیستمی خێزان و ڕێکخراوی کۆمهڵایهتیی کاردا چ جێگایهکیان ههیه؟ ههڵبهت، ڕهنگه باشترین بوار بۆ دهستنیشانکردنی جێگای ژنان له کۆمهڵگای کوردیدا توێژینهوهی ئهو فهزایه بێ که ده ڕۆمانی ژنانی کورددا بۆ ژنان خوڵقاوه. ژنانی ڕۆماننووس و ههڵسوکهوتیان لهگهڵ کاراکتێرگهلی پیاو و ژندا و پێناسهکردنی ئهرک و مافهکانیان ڕهنگه ئهو دهرفهته ڕاستهوخۆیه بێ که لێکۆڵهرهوهی ئهدهبی بتوانێ به هۆی ئهوهوه ڕاوڕایهڵی کۆمهڵگا به باشترین شێوه ببینێ. تهنانهت ئهگهر مرۆڤ باوهڕیشی به کارتێکهریی ژیان و ئهزموونی نووسهر لهسهر دهقهکهیدا نهبێ، دهکرێ تا ڕادهیهکی زۆر دڵنیا بێ که دهقهکه له پێوهندییهکی گورجوگۆڵدایه لهگهڵ شعوری ئهدهبیی نووسهر و ئیپیستیمۆلۆجیای سهردهم. به واتایهکی تر دهکرێ دهقی ئهدهبی بهرههمهاتوو لهلایهن ژنانهوه وهک گوتارێک سهیر بکردرێ که تێیدا هێڵه سهرهکییهکانی بیروڕای باو و زاڵ له دهورهیهکی دیاریکراودا خۆیان نیشان بدهن.
لهم وتارهدا ههوڵ دهدهم چاوێک به ئهو ڕۆمانانهدا بخشێنم که لهلایهن ژنانی کوردهوه نووسراون. مهبهستی سهرهکی له ههنگاوی یهکهمدا دهسنیشانکردنی کات و شوێنی بهرههمهاتنی ئهم ڕۆمانانهیه. پێناسهکردنی جیهانی ئهم ڕۆمانانه و تایبهتمهندییه ئهدهبییهکانیان و وردبوونهوه له تێمای سهرهکییان بهشێکی تری مهبهستی ئهم نووسینه پێک دێنێت. ههروهها به سهرنجدان به تایبهتمهندییهکانی ئهم ڕۆمانانه ههوڵ دهدهم تا ڕادهیهک خۆم له قهرهی ئهم باسه بدهم که ئایا جیاوازییهک لهنێوان نووسینی ژنان و پیاواندا ههیه؟ ئایا ژنان بههۆی ژنبوون، جیاواز له پیاوان دهنووسن؟ بۆ ئهم مهبهسته، سهرهتا ئاوڕێکی خێرا له بنهما تیۆرییهکانی ههڵاواردنی نووسین به "ژنانه" و "پیاوانه" دهدهمهوه و دواتریش به خوێندنهوهی ڕۆمانی ژنانی کورد ههوڵ دهدهم وهڵامی ئهم پرسیاره له بهستێنی کوردیدا بدهمهوه.
یهکهم پرس که له پێوهندیی لهگهڵ ئهم باسهدا دێته ئاراوه ئهوهیه که ئایا دابهشکردنی ئهدهبییات لهسهر بنهمای جنسی نووسهرانهوه پێوهرێکی هزری و بهرههستی ههیه؟ لهڕاستیدا ئهمه پرسیارێکه که له چهند دهیهی ڕابردوودا مشت و مڕێکی زۆری له ناو کۆڕ و کۆمهڵی ئهدهبی و ئاکادێمیکدا خوڵقاندووه. توریل موا له باس لهسهر فێمینیسمدا ڕووناکی دهخاته سهر سێ چهمکی هاوپێوهند و هاوڕیشه: فێمینیسم وهک ههڵوێستێکی سیاسی، ژنێتی (femaleness) وهک بابهتێکی بیۆلۆژیک و ژنایهتی (femininity) وهک کۆمهڵێک تایبهتمهندیی پێناسهکراوی کولتوری.[2] ئیلهین شوالتر ڕهوتی وشیاریی ژنان به سێ قۆناغ دابهش دهکات: قۆناغی ژنایهتی (feminine) که بریتییه له درێژهدان به لاساییکردنهوهی شێوه زاڵ و باوهکانی نهریتی هونهری و ههوڵدان بۆ ژنانهکردنیان، قۆناغی فێمینیستی که داکۆکیکردنه له بایهخ و مافگهلی کهمایهتییهکان، وه قۆناغی ژنێتی (female) که بریتییه له خۆناسین و گهڕان بهدوای شوناسدا.[3] وردبوونهوه لهم چهمکانه نیشانی دهدات که لێکۆڵینهوه لهسهر پرسی ژن جگه له چهمکی باوی فێمینیسم دوو چهمکی تریش، ژنێتی و ژنایهتی، له خۆ دهگرێت. پێناسهی ئهم سێ چهمکانه و گهڕان بهدوای شوێنهواریان له نووسین به گشتی و بهتایبهتی له نووسینی ژناندا دهرفهتی ئهوه دهرهخسێنن که پرسی دابهشکردنی نووسین به پێی جنسی نووسهرهکهی ڕوونتر و بهرههستتر شی بکرێتهوه.
دهستهواژهی نووسینی ژنانه ( an écriture feminine ) داهێنانی فێمینیستهکانی فهڕانسهوییه.[4] هۆگری بۆ نووسینی تایبهتیی ژنانه له لایهن گروپگهلی ژنان لهناو بزووتنهوهی ژنانی ئامریکا و هێندێک له وڵاته ئوروپییهکاندا سهری ههڵدا. ئهم هۆگرییه وهڵامێکی ڕادیکال بوو به ڕابردوویهک که به پێی ئهم، ئامانجی ئهدهبییاتی ژنان بریتی بوو له ههنگاونان بهرهو بهستێنێکی جوانیناسیی جیهانی و گشتگر که لهباری جنسییهوه بیلایهنه و وهک دهگوترێ نهنێرنهمێییه (androgynist). بهپێچهوانهی ئهم بۆچوونه جوانیناسیی ژنانه پێیوایه نووسینی ژنان دهربڕی وشیارییهکی ژنانهی جیاوازه و داڕێژهری دابونهریتێکی تۆکمهی ئهدهبییه و ئهرکی ڕهخنهی ئهدهبیی فێمینیستی بهوه دهزانێ که بهرپهرچی فۆرمول و یاسا و ڕێسای پیاوانهی دژ به ژن بداتهوه و له جیاتیان ڕهخنهیهکی تایبهتی بۆ ڕهخنهگرانی فێمینیست بونیاد بنێ.[5] ئێلهین شوالتر بهمجۆره "نووسینی ژنانه" پێناسه دهکات: نووسینی ئهندامی ژنانه و جیاوازیی ژنایهتی له زمان و له دهقدا.[6] بهڵام یهک له فێمینیسته بهناوبانگهکانی فهڕانسهوی هێلێن سیسۆ بهمجۆره باسی ئهزموونی نووسینی ژنانه دهکات: "مومکین نییه ئهزموونێکی نووسینی ژنانه پێناسه بکرێت، وه ئهمهش شتێکه که به نامومکینی دهمێنێتهوه، چونکه ئهزموونێکی وا قهت ناکرێ تیۆریزه بکرێ، کۆتایی بۆ دابندرێ و کۆدی بدرێتێ. ئهوه بهم مانایه نییه که نووسینێکی وا ههبوونی نییه. بهڵام نووسینێکی وا ههمووکاتێ وهسهرووی ئهو گوتاره دهکهوێت که سیستمی نێرناوهند کۆنترۆل دهکات".[7]
ئهگهر فێمینیسم بهمانای خهبات بێ بۆ مافی ژنان، ئهوکات خۆیایه که ئهم خهباته تهنیا ناکهوێته ئهستۆی ژنان، بهڵکو پیاوانیش له ڕیزی خۆیدا جێ دهدات. ههڵبهت لێرهدا، ههروهک پێشتر وتم، مهبهستی ئهم وتاره ئهوه نییه بچێته سهر پێچهڵپێچی و بنج و بنهوانی فێمینیسم، بهڵکو ئهوهی مهبهستی سهرهکییه ئهوهیه که چاوێک به ڕۆمانی ژنانی کورددا بخشێنێت و لهم ڕوانگهیهوه تایبهتمهندیی ژنانهیی و جێپێی بیروباوهڕی فێمینیستی بهمجۆرهی لهم ڕۆمانانهدا ڕهنگیان داوهتهوه، دیاری بکات. فێمینیسم، ههر بهوجۆرهی شوالتر ئاماژهی پێدهکات، وهک ئایدۆلۆژییهکی سیاسی دهکرێ به لانیکهم بگهڕێتهوه سهدهی حهڤدهههم.[8] بهڵام ڕهخنهی ئهدهبیی فێمینیستی دیاردهیهکی یهکجار تازهیه. ههڵبهت ڕهخنهی ئهدهبی لهژێر کارتێکهریی ڕهههندگهلی فێمینیستی دهکرێ له بهرههمی کۆمهڵێک نووسهری ژن له ناوهڕاستهکانی سهدهی نۆزدهههمهوه بهدی بکرێ و کهسانێک وهک مادام دێسائیل، ماری ولستۆنکرافت، جۆرج ئێلیۆت و دواتر ڤیرجینیا وولف و سیمۆن دوبوڤار و... ناوگهلێکن که لهم بوارهدا چ وهک ئافراندنی بهرههمی ئهدهبی و چ وهک ڕهخنهگر گهلێک چالاک بوون. بهڵام، ههروهک ئیلهین شوالتر ئاماژهی بۆ دهکات تهنیا دوای شۆڕشی ساڵی 1968ه که ژنان بهتهواوی وهک "ڕهخنهگری فێمینیست" دێنه مهیدان و ئهدهبییات له ڕهههندێکی سیاسییهوه لهژێر کارتێکهریی بزووتنهوهی ئازادیخوازی ژنانهوه دهخهنه بهرباس و ههر لهو سهردهمهشڕایه که ژنان پتر له ههمیشه له لێکۆڵینهوهگهلی ئهدهبیدا جێپێی خۆیان قایم دهکهن.[9]
گرنگیی وشه و دیمهن و لهههمان کاتدا ئهو داپڵۆسین و بهرهنگارییهی که له ناو وشهکاندا خۆی حاشار داوه، سهرنجی ڕهخنهگرانی فێمینیستی بۆ لای خۆی ڕاکێشا و کۆمهڵێک پرسیاری سهرهکی بوونه ههوێنی لێکۆڵینهوهکانی ڕهخنهگرانی فێمینیست: ژنان چۆن له بهرههمی نووسهرانی پیاودا پێشکهش دهکرێن؟ چ پێوهندییهک ههیه لهنێوان دهستدرێژی بۆ سهر ژنان لهناو دهقدا و داپڵۆسینی ژنان له کۆمهڵگادا؟ بۆچی ژنان له کۆڕ و کۆمهڵی ئهدهبیدا ئاماده نهبوون؟ ئایا دابونهریتێکی نووسینی ژنانه یان جوانیناسییهکی ژنانهی سهربهخۆ لهئارادا ههیه؟ ئهگهر مرۆڤ توانیبای باسی "نووسینی ژنانی کردبا، ئایا "نووسینی پیاوانیش" مۆرکی ژێندهری پێوه دیار بوو؟[10] لێرهدا بۆچوونی ڕهخنهگرانی فێمینیست دهکرێ به دوو ڕهههندی سهرهکی دابهش کرێت: بۆچوونێک که باوهڕی به نووسینی تایبهتیی ژنانه ههیه و بۆچوونێک که دابهشکردنی ئهدهبییات به ژنانه و پیاوانه بهڕهوا نازانێت.
ئێدیتۆری بهکۆمهڵی پرسی فێمینیستی دژی دیاردهیهکه بهنێوی "زمانی ژن" و شێوهیهک له دهربڕین که تایبهتمهندیی ژنانهی ههبێ. به بڕوای ماری ئیگلتۆن ئهمه باسێکه که له لایهن ئهو قوتابخانه ئهدهبییانهوه پرۆپاگاندای بۆ دهکرێ که له لایهن پیاوانهوه بهڕێوه دهچن. ههربۆیه ئهم زمانه وهک ههموو زمانێکی تر ئاکادێمیک و نێرینهیه. پرسی فێمینیستی به بهرپهرچدانهوهی نزیکتربوونی زمانی ژنان له لهش و له حهزی جنسی و ههستگهلی ڕاستهوخۆ، پێی وایه که مرۆڤ بهردهوام له دژی بهستێنی مێژوویی-کۆمهڵایهتی له خهباتدایه، بهستێنێک که ههمووکاتێ بۆسهی له مرۆڤ گرتووه و دهگرێ.[11]
کۆمهڵێک له ڕهخنهگرانی فێمینیست له خوێندنهوهی ههرجۆره دهقێکدا پرسی ژێندهر وهک فاکتۆرێکی بڕیاردهر دهستنیشان دهکهن. مهبهست له ژێندهر ئهو پێکهاته دهروونناسی و کولتوریی و کۆمهڵایهتییانهن که بهسهر جیاوازیی زیندهوهریی سێکسوالیدا دادهسهپێندرێن. جینۆکریتیسیزم که داهێنانێکی شوالتره لهسهر ئهم باوهڕهیه که ههموو نووسینێک له ژێر کارتێکهریی ژێندهر دایه. شوالتر له 1978 دا به پێشنیارکردنی ئهم وشهیه مهبهستی ئاماژه بوو به ناساندنی لێکۆڵینهوهی فێمینیستیی نووسینی ژنان: خوێندنهوهی دهقی ژنان و ڕاڤهکردنی پێوهندیی نێواندهقیی ههم لهنێوان ژنانی نووسهر و ههم لهنێوان ژنان و پیاواندا.[12] ڕای شوالتر لهمهڕ پڕۆژهی تیۆریکی فێمینیستیدا ئهوهیه که ناکرێ دهق بهشێوهیهکی فۆرمالیستی له بهستێنی ئهوپهڕئهدهبی ههڵاوێردرێ، وه پرسگهلی ڕاڤه و خوێندنهوه و دهقێتی نابێ له دهرهوهی ژێندهر و کولتوردا ببیندرێ.[13] "تیۆریی ئهدهبیی ڕۆژاوایی ههم پیاوناوهنده (phallogocentric) و ههمیش ئێتنۆناوهند، داواکاریی گشتگرانهی ههیه لهسهر بنهمای مێژوویهکی ئهدهبی که به تهواوی سپی و نێره."[14] باوهڕ به پێکهاته و بنهمای ژێندهریی زمان، له لایهن زۆر نووسهری ژنهوه ئاماژهی پێکراوه. ئیریگاری قسه له زمانی ژن دهکات. مۆنیک ویتیگ باس له تێکنیکی تایبهتیی ڕۆماننوسی دهکات که پێ لهسهر تایبهتمهندیی لایهنی ژێندهریی زمان دادهگرێت.[15] "نووسهران وهک پێویستییهک ئهزموونی ژێندهریی خۆیان دهردهبڕن، ههروهک چۆن ئهوان وهک پێویستییهک ڕۆحی نهتهوهیی (سهر به کهمهنهتهوه بوون)، سهردهم و زمان دهردهبڕن."[16] ژولیا پێنێلۆپ ستانلی پێی وایه که شێوازی ژنان له هی پیاوان جیاوازه و تهنانهت باسی ئهوه دهکات که شێوازی ژنانه پێویستییهکه بۆ دهربڕینی چلۆنایهتیی ئهندێشه و بیری ژنان که جیاوازیی ههیه لهگهڵ شێوازی پێچهڵپێچ و تابیعساز و هێڵیانهی پیاوان.[17]
فێمینیسمی فهڕانسهوی لهسهر ئهو بڕوایهیه که ڕێگای بهردهم ژنان بریتی نیییه له خهبات بۆ وهدهستهێنانی یهکسانی لهگهڵ پیاوان له چوارچێوهی نهزمی ئێستادا، بهڵکو ئهرکی سهرهکیی ژنان بریتییه له بردنه ژێرپرسیاری خودی ئهو سیستمه. به بۆچوونی فێمینیستهکانی فهڕانسهوی، بۆنموونه هێلین سیسۆ، لوسی ئیریگاری و ژولیا کریستێڤا، مێژووی ئێمه، فهلسهفهی ئێمه، سیستمی حکوومهتیی ئێمه، یاساکانی ئێمه و تهنانهت ئایینهکانی ئێمه بهرههمی شێوهیهکی تایبهتی – نێرینهی – تێگهیشتن و بهڕێوهبردنی جیهانه. بهڕای فێمینیستهکانی فهڕانسهوی سیستمی ئێستای ڕۆژاوا دهرهنجامی بۆچوونێکی یهکباڵیی – نێره - له جیهان که له زمانی ئێمهدا خۆی دهنوێنێ و بهدرێژایی چهندین سهده گهیوهته ئێمه، به جۆرێک که ههم سروشتی دهنوێنێ و ههمیش ڕێگای لێدهربازبوونمان بۆ ناهێڵێتهوه. ههر بۆیه، لهم ڕوانگهیهوه ئهوه زمانه که ههڵگر و ڕاگری بۆچوونی پیاوانه لهمهڕ جیهان. له ڕاستیدا، بهگوێرهی ئهوان، جیهان له خۆیدا مانایهکی نییه و ئهوه ئهو پێکهات و بنهمایانهن که ئێمه بهسهر جیهاندا دهیسهپێنین و چونکی ئهوه بههۆی زمانه که ئهم پێکهاته و بنهمایانه سیمبۆلیزه دهکرێن، ههر زمانیشه که هۆکاری تێگهیشتنی ئێمه له جیهان مسۆگهر دهکات و ههر زمانیشه که ئامرازی گۆڕانمان بۆ دابین دهکات.[18] بهباوهڕی کریستێڤا دهبێ ژنان دووانهی پیاو/ ژن ههڵوهشێنن. بهباوهری ئهو دووانهی پیاو/ ژن وهک دژایهتییهک لهنێوان دوو یهکینهی دژ بهیهک دهکرێ وهک دژایهتییهکی مێتافیزیکی ببیندرێ. کریستێڤا به هێنانه ئارای باسی شوناس پێ لهسهر ئهوه دادهگرێ که باسی شوناس و لهو نێوهدا شوناسی سێکسوال ناتوانێ له کاتێکدا که خودی باسی شوناس دهچێته ژێر پرسیار، مانایهکی ئهوتۆی ههبێ. ژولیا کریستێڤا باسی ئهوه دهکات که جیاوازییهکی شێوازی له نووسینی ژناندا نییه. "هیچ شتێک له بڵاوکراوهکانی ژناندا، له ڕابردوو و له ئێستادا، وێناچێ ئیزنی ئهوهمان پێبدا که دان بهوهدا بهێنین که شتێک به نێوی نووسینی ژنانه لهئارا دایه."[19] گهیل گادوینی ڕۆماننووس پێیوایه گوتنی "نووسهری ژن" سووکایهتییه و ئهو بۆ خۆی پتر له ههموو کهس له ژێر کارتێکهریی کۆنراددا بووه. به بڕوای لوسی ئیریگاری شۆڕشی زمانی بریتییه له ئافراندنی سیمبۆلێکی تر که تییدا جیاوازیی ژنان بتوانێ دواجار خۆ نیشان بدات. پیاوهتی یان نێرینهیی له ڕۆژاوا ههموو سۆبژه و گوتارێکی داگیر کردووه. ئهو دهڵێت ههوڵی ژنان دهبێ ئهوه بێت که سازیی و نیهادی نهزمێک دامهزرێنن که تێیدا جیاوازییهکانی ژنان ئامادهگییان ههبێ.[20]
بهگشتی دهتوانین جیاوازیی نێوان نهریتی فێمینیسمی فهڕانسهوی و ئهنگلۆساکسۆنی بهمجۆره فۆرموله بکهین: له کاتێکدا که فێمینیسمی فهڕانسهوی لهسهر زمان وهک شوێنی گۆڕان پێدادهگرن، فێمینیسمی ئهنگلۆساکسۆنی لهسهر ڕێفۆرمی (چاکسازیی) سیاسی و کۆمهڵایهتی نهزمی ئێستا پێدادهگرن. ئهگهر بۆ فێمینیسمی فهڕانسهوی خاڵی گرنگ پێکهێنانی ئاڵوگۆڕ له خودی زمان دایه و ئهمهش بریتییه له نهزمپێدان و بایهخدانهوهی دووباره به جیاوازییهکان، بۆ ئهنگلۆساکۆنییهکان خاڵی گۆڕان له دهرهوهی زمان دایه.
سهرهڕای بۆچوونگهلی جۆراوجۆر لهمهڕ جیاوازبوون یان نهبوونی نووسینی ژنانه، شتێک که گومانی لێناکرێ، درهنگ هاتنه مهیدانی نووسهرانی ژنه. مرۆڤ دهکرێ له خۆی بپرسێ دهبێ هۆکارهکانی ئهم دیاردهیه، واتا دهستپێشخهریی پیاوان له نووسیندا و ئامادهنهبوونی ژنان- شتێک که تهنانهت له سهردهمی ئێستاشدا له زۆر کۆمهڵگا، بۆنموونه له کۆمهڵگای کوردیدا، دیاردهیهکی بهرچاوه- چ بن؟ له ناو نووسهران و ڕهخنهگرانی ژندا ڤیرجینیا وولف خاوهنی پلهیهکی بهرزه و به باوهڕی من لێکدانهوهی ئهم ئهدیبه گهورهیه ڕووناکی دهخاته سهر ئهم باسه. ڤیرجینیا وولف له داستانێکی خهیاڵیدا دهڵێت: وایدانێین که شێکسپیر خوشکێکی ههبوو، کچێک به قهد براکهی توانا. بهڵام ئهویان نهنارده خوێندنگه، ئهو شانسی فێربوونی گرامێر و لۆجیکی نهبوو. پێش ئهوهیکه تهمهنی گهنجی تێپهر کات قهرار دراوه به تۆپزی به مێردی بدهن. ئهو هاوار دهکا که نیفرهتی له زهماوهنده. بابی به توندی لێی دهدا. ئهو ملی ڕێگا دهگرێت بهرهو لهندهن. لهبهر دهرگای شانۆیهک ڕادهوهستێ. دهیههوێ ببێته هونهرمهند. پیاوان پێی پێدهکهنن. دواجار نیک گرین که بهڕێوهبهری شانۆیه زگی پێ دهسووتێ و لای خۆی داڵدهی دهدات. کچه دواتر پێدهزانێ که زگی لهم پیاوه پڕه و له شهوێکی زستانیدا خۆی دهکوژێت.[21] لێرهدا دهبینین وولف چۆن ههلومهرجی کۆمهڵایهتی وهک فاکتۆرێکی گرنگ دهبینێ له ڕهخساندنی مهجال بۆ نووسین. ئهگهر ههلومهرج بۆ خوشکی شێکسپیر له سهدهی شازدهههمدا و له وڵاتێکی وهک بریتانیا لهبار نهبووبێ، دهتوانین به سانایی بزانین که ههلومهرج له قۆناغهکانی پێشتردا چۆن بووه. ڕێنێسانس و دهورهی ڕۆشنگهری ڕهنگه هێندێک گۆڕانکارییان بۆ ژنان پێکهێنابێ، بهڵام چهند سهدهی خایاند تاکوو ئهم ههلومهرجه له قازانجی ژناندا تووشی گۆڕانکاریی بنهڕهتی بێت[22] و له ڕۆژگاری ئهمڕۆشدا، به تایبهتی له دهرهوهی ئامریکا و ئوروپا، هێشتا زۆر دوورین له ههلومهرجی یهکسان بۆ ژنان و پیاوان.[23] تهنانهت له ئورۆپای سهدهی ڕۆشنگهریدا نووسینی ژنان و بڵاوکردنهوهی بهرههمی ژنان وهک کارێکی سێکسوالی و ناشایست سهیری دهکرا و ژنان هان دهدران به بێدهنگی. ههربۆیه ئهو ژنانهی بهرههمی خۆیان بڵاو دهکردهوه بهردهوام کاهرکهیان به هۆکارێکی خودایی، دایکانه یان سیاسی پاساو دهدا.[24] ههتا سهدهی ههژدهههمیش نووسینی ژنان ههمووکاتێ بهو تێبینییهوه بڵاو دهکرانهوه که ئهمجۆره نووسینانه شتێکی ناباو و نائاسایین و داوای لێبوردن له خوێنهرهوه دهکرا. زۆر جاریش ژنان به ناوی خوازراو بهرههمی خۆیان بڵاو دهکردهوه، یان له جیاتی داهێنانی خۆیان ڕوویان له وهرگێڕان دهکرد.[25]
وولف به ڕاشکاوی دهڵێت که ئهگهر قهراره ژنێک داستان بنووسێ دهبێ پاره و ژووری خۆی ههبێت. به باوهڕی وولف ئهوهی که ژن و پیاوی له ئاستی داهێناندا جیا دهکردهوه، ئهوه بوو که پیاو دهیتوانی بچێته ژوورهکهی خۆی و بنووسێ. ژن نه ئهو مهجالهی ههبوو و ئهگهریش ههیبا، نهیدهزانی چ لهو کات و شوێنه بکات و چ بنووسێ. ئهگهرچی ژنان زۆر شتی سهرنجڕاکێشیان بۆ نووسین ههبوو، لهبهر ئهوهی که توانایی فکریی ئابستراکتیان گهشهی نهکردبوو، هونهری وشه ههر تایبهت بوو به پیاوان. به باوهڕی وولف ئازادیی رۆشنبیری، گرێدراوی شتگهلی مادییه و له ههلومهرجێکدا که ژنان ئازادیی ڕۆشنبیرییان له کوڕانی کۆیلهکانی ئاتێن کهمتر بووه، چۆن دهکرێت قسه له ههبوونی نووسینی ژنان بکرێت.[26]
جگه له ههلومهرجی کۆمهڵایهتی و لایهنی ماددیی، وهک پێداویستیی سهرهتایی بۆ نووسین، به گوێرهی وولف، له ئارادانهبوونی پێشینهی دابونهریتی نووسین، گرفتێکی تری سهرهکی بوو له?

لهسهر هێڵ نییه





ڕۆمان وهک بهرههمی سهردهمی نوێ خۆی له خۆیدا نیشانهی پهرهگرتن و ڕهگئاژۆبوونی دیاردهی مۆدێرنیتهیه له کۆمهڵگهدا. ئهگهر خوێندنهوهی ڕۆمان ببێته ئهو ئامرازهی که مرۆڤهکان کاتی پشووی خۆیانی پێ بهرنه سهر، له ههمان کاتدا ئامرازێکه بۆ بیرکردنهوه له خۆ له قالبێکی هونهریدا. کهسایهتی و تاکبڕوایی لهم ژانرهدا پتر خۆی زهق دهکاتهوه. ڕۆمانی ژنان نهک ههر لهباری هونهرییهوه، بهڵکو لهباری کولتوری و کۆمهڵایهتیشهوه گرنگه. بهمجۆره ژمارهی ڕۆماننووسان، به ژن و پیاوهوه، ئیمکاناتی چاپ و بڵاوکردنهوه، ژمارهی خوێنهرهوان و بازاڕی کتێب له ڕیزی ئهو پێوهرانه دان که ئاستی گهشهکردوویی و پێگهیشتنی کۆمهڵگا دهستنیشان دهکهن. با بزانین ڕۆماننووسانی ژن له بهستێنی ڕۆماننووسیی کوردیدا چهنده بهرچاون و تایبهتمهندییهکانی ڕۆمانی ژنانی کورد کامانهن.
n بڵیند و نهوی
ئهم ڕۆمانه نووسراوی نهسرین جهعفهرییه و ساڵی 1998 له مههاباد چاپ بووه.
خانۆ دوو ژنی ههیه (نارین و گوڵبهر) و به ههڵکهوت، لهکاتی چوونی بۆ گوندێک، تووشی پهریزاد دهبێ و له ئاکامی ڕووداوێکدا دهیخوازێ و دهیبات بۆ قهڵایه. پهریزاد کچێکی جوانه و پێشتر کوڕێکی خۆش ویستووه بهناوی عهلی. میرانی کوڕی موساخان که حهزی له پهریزاده، عهلی دهکوژێت. دواتر، پهریزاد که جیاوازیی تهمهنی لهگهڵ خانۆدا یهکجار زۆره، له خانۆ زگی پڕ دهبێ. پهریزاد خهونێک دهبینێت و وا لێکدهدرێتهوه که مناڵی ناوزگی پهریزاد کوڕه و دهبێته تۆڵهئهستێنی خانۆ. پهریزاد به ئهمری خانۆ، لهگهڵ خدر قهڵا بهجێ دههێڵێ و لهگهمارۆی دوژمن دهردهچێ و دوو ڕۆژ دواتر له ماڵی ههژارێکی گوندی دهگیرسێتهوه. قهڵا به دهستی دوژمن داگیر دهکرێت و خانۆ دهکوژرێت. بهپێچهوانهی دمدمی شهمۆ که قهڵا تێک دهچێت لێرهدا پهریزاد ڕۆڵێکی مهزن دهگێڕێ و لێهاتوویی زۆر له خۆی نیشان دهدات که کوڕهکهی پهروهرده کات و هاوکاریی لهگهڵ بکات بۆ گرتنهوهی قهڵا. ماوهیهک پاش ئهوهی پهریزاد لهگهڵ مام خدر قهڵا بهجێ دههێڵێت، دهچێتهوه لای دایک و بابی خۆی و لهوێ تهمری کوڕی له دایک دهبێ. پهریزاد لهگهڵ ئهلغ بهگ ڕێک دهکهوێ بۆ گرتنهوهی قهڵا. پهریزاد، بۆ بهجێهێنانی ئهم ئهرکه، خۆی دهگۆڕێ و وهک قهرهواشێک دهچێت بۆ قهڵا و لهوێ خهریکی کار دهبێت. ئێوارهیهک دهرگای قهڵا له پشتهوه ڕا دهکاتهوه و ئهلغ بهگ و سوارهکانی دێنه ناو قهڵا و دواتر له ئهنجامی ڕاپهڕینی خهڵک دوژمن تێک دهشکێ و قهڵا دهکهوێته دهست ئهلغ بهگ. بهڵام، دواتر هێرشیان دهکرێته سهر و ئهلغ بهگ لهئاکامی تهقینهوهی باڕووتدا چاوهکانی کوێر دهبن و به ناچاری له قهڵا پاشهکشه دهکهن. ساڵانێک دواتر، تهمر لهگهڵ کچی پاشاخان زهماوهند دهکات و به هاوکاریی خانهکوردهکان و بهر له ههر شتێک به هاندانی دایکی، قهڵا دهگرێتهوه. پهریزاد قهت شوو ناکاتهوه و دهڵێت که ههردهم به خانۆی لهپزێڕین وهفاداره.
ئهم گێڕانهوهیه لهڕاستیدا پتر لایهنی ڕۆمانسی ههیه و گرێدراوییهکی ئهوتۆ له نێوان شوێن و زهمهندا نییه. دهکرێ به چاوپۆشیکردن له کهم و کوڕییهکانی گێڕانهوهکه له باری شێواز و کهسایهتییهکانهوه، وهک ڕۆمانێکی مێژوویی پۆلینه بکرێت. یهک له گرفته سهرهکییهکانی ئهم ڕۆمانه بریتییه له پێناسهی کاراکتێرهکان. له ڕاستیدا، تۆنی ئاخافتنی کاراکتێرهکان و تۆنی قسهی گێڕهرهوه وهک یهک وایه. له ههمان کاتدا به لهبهرچاوگرتنی مێژوویی بوونی ئهم ڕۆمانه و بهمجۆرهی که له ڕۆژگاری ئهمڕۆدا ڕۆمانی مێژوویی، به لانیکهم به دوای داهێنانهکانی والتر سکات لهم بارهدا، پێناسه دهکرێت، چاوهڕوانی ئهوه دهکرێت که فهزا و گوتاری ڕۆمانهکه مۆرکی ئهو سهردهمه مێژوویییهی پێوه بێت که باسی دهکات، بهڵام مخابن ئهمه شتێکه که تهنانهت به بهراوهرد لهگهڵ دمدمی عهڕهب شهمۆدا که 32 ساڵ بهر لهم ڕۆمانه نووسراوه، زۆر کهم و کوڕیی ههیه. سهرهڕای ئهم لایهنه لاوازانه، ئهم ڕۆمانه ئاوێنهیهکی باڵانوێنه له دابونهریتی کوردهواری، ڕێوڕهسمی شایی، ژیانی دۆمهکان، ژیانی گوند و تایبهتمهندییهکانی دهسهڵاتی بێئهملاوئهولای پیاو (بۆنموونه ههڵسوکهوتی زاڵمانهی باوکی پهریزاد، وسوو، لهگهڵ دایکی، خهجێ)، فۆلکلۆر، ههلومهرجی سهختی ژیان، باوبوونی خورافات، چهندژنی، بهخیلی ژنان بهیهکتر و هتد. له زۆر جێگای ڕۆمانهکهدا باس له کورد و کوردستان دهکرێت و دهکرێ مرۆڤ لهبهر ڕووناکی زهینییهتی ئهمرۆی کوردییشدا بیخوێنێتهوه.
بهراوهردێکی خێرای ئهم ڕۆمانه لهگهڵ ڕۆمانه به ناوبانگهکهی عهڕهب شهمۆ، دمدم، نیشان دهدات که ژنبوونی نووسهرهکهی کارتێکهرییهکی بهرچاوی ههیه له بهرجهستهکردنهوهی ڕۆلی ژن له ڕووداوهکاندا.[29] له ڕاستیدا له کارهکهی عهڕهب شهمۆدا، جگه له چهند شوێنێک که چهند ژنێک بهشدارییهکی چالاکانهیان ههیه له پاراستنی قهڵا و بهرهنگاربوونهوهی دوژمندا، ژنان ڕۆلێکی ئهوتۆ نانوێنن، وه ئهمهش پێچهوانهی ڕهوتی ڕووداوهکانی بهرههمهکهی خاتوو نهسرینی جهعفهرییه که تێیدا پهریزاد ڕۆلی سهرهکی ههیه له پڕۆسهی تێکۆشانی کوردهکان بۆ ڕزگارکردنهوهی دووباره و سێبارهی قهڵا.
n کۆچ [30]
مههاباد قهرهداغی له ڕاستیدا وهک شاعیر ناسراوه، بهڵام لهم سالانهی دواییدا له گهلێک بواری تریشدا چالاک بووه و کهم جۆرهی ئهدهبی ههیه که خۆی له قهرهی نهدابێت. ههر بهوهش ڕانهوهستاوه و چهندین لێکۆڵینهوهی کۆمهڵناسی، دهروونناسی، زمانناسی و... نووسیوه. له لیسته دوور و درێژهکهی کۆی بهرههمهکانی مههاباد قهرهداغیدا چاومان به ناوی سێ ڕۆمانی چاپکراو دهکهوێت و ئاماژه به ڕۆمانێکیش دهکرێت که له ژێر چاپدایه. من له سێ ڕۆمانه چاپکراوهکهی خاتوو مههاباد تهنیا دوویانم بینیوه و لێرهدا ئاماژه به ههردووکیان دهکهم.
ڕۆمانی کۆچ به نزا و سکاڵایهک له یهکهم کۆچ واتا له جیابوونهوهی مناڵ له دایک دهست پێدهکات. نهورۆز له تهمهنی شازده ساڵیدا له بهر نووسینی شیعرێک زیندانی دهکرێت. باوکی و سوارهی دهزگیرانی به دهست پیاوانی ڕژێم ئهکوژرێن. دوای ساڵێک له زیندان ئازاد دهبێ. ئێوارهی ئهو ڕۆژهی که شار بهجێ دههێڵن، نهورۆز دێتهوه یادی که دهفتهری شیعرهکانی لهبیر چووه. بهبێ ئاگادارکردنی دایک و خوشکی بهرهو ماڵ دهگهڕێتهوه. لهم بهینهدا لهگهڵ ڕزگاری پێشمهرگه ئاشنا دهبێت. ڕزگار هاوڕێیی دهکات له چوونهوه ماڵ و هێنانی یادداشتهکانی. دواتر ڕزگار یادداشتهکانی خۆشی دهدات به نهورۆز. نهورۆز وهشوێن دایک و خوشکی دهکهوێت و دهچێته ناو ئاپۆرهی خهڵکهوه. دواتر مناڵێکی ساوا له تهنیشت جهستهی مرددوی دایکێک دهبینێتهوه و وهک مناڵی خۆی ههڵی دهگرێتهوه و ناوی لێ دهنێت ئاوات. له نزیکی سنووری ئێران خوشک و دایکی دهدۆزێتهوه و دوای دوو ڕۆژ چاوهڕوانی ئیزن دهدرێن بچنه ناو خاکی ئێران. چهند مانگێک له کهمپ دهمێننهوه و لێره دیسان تووشی ڕزگار دهبێت و بڕیار دهدهن لهگهڵ یهک بژین و مناڵهکهش، ئاوات، به مناڵی خۆیان قهبووڵ کهن. دواتر دهچنهوه ماڵی خۆیان. بهڵام ئێوارهیهک گوللهیهک ئاوات دهپێکێ و له ئامێزی نهورۆزدا دهمرێت. دواتر ڕزگار و نهورۆز وڵات بهرهو ئوروپا بهجێ دههێڵن و کۆچی دووههمیان دهست پێدهکات.
کۆڕهوهکهی ساڵی 1991 بهرهو سنووری ئێران ههوێنی سهرهکیی ئهم ڕۆمانهیه. مـاوهی ڕۆمانهکه چهند مانگه و کۆتایی ڕۆمان هاوکاته لهگهڵ وتووێژی ڕێبهرانی کورد لهگهڵ سهددام له ههمان ساڵدا. ڕووداوهکان له ڕوانگهی سێههم کهسی ههمووشتزانهوه دهگێڕدرێنهوه. كاراکتێری یهکهمی ڕۆمان ژنێکی بیستوپێنج ساڵانهیه به نێوی نهورۆز. لێرولهوێ به یارمهتیی گهڕانهوه (فلاشبهک) تیشك دهخرێته سهر پێشینهی ژیانی نهورۆز. خاڵێکی سهرنجڕاکێش و به باوهڕی من بوێرانه و ژنانه و ئازایانه لهم ڕۆمانهدا بڕیاری نهورۆزه بۆ ژیان لهگهڵ ڕزگار. بهڵام دهبێ بڵێم ئهم بڕیاره زۆر ئیدێئالیزه کراوه و پتر له ههڵوێستێکی شوڕشگێڕانه دهچێت تا بڕیارێک که ڕیشهی له ههستهکانی نهورۆزدا بێت. ههڵبهت، کاراکتێرهکان له بهرههمهکانی مههاباددا بهگشتی له دهربڕینی ههستیاندا ئازان و زۆر ڕچهشکێنن. پرس ئهوهیه که ئاکاری ئهم کاراکتێرانه چهنده ههڵقوڵاو و گرێدراوی جیهانی خوڵقێندراوی ئهم ڕۆمانهن؟ ئایا ههر بهمجۆرهی که جیهانی ڕۆمانهکه لاساکهرهوهیی ئهو جیهانهیه که ئێمه به جیهانی واقیع ناوی دهبهین، ههڵسوکهوتی کاراکتێرهکانیش له چوارچێوهی نهزمی باودا قهتیس نهکراون؟ ڕۆمانی سهرکهوتوو وێڕای ئهوهی که جیهانێک دهخوڵقێنێ که کۆپی واقیع نییه، کاراکتێرهکانیشی ملکهچی ئهو واقیعه داستانییهن که تێیدا دهژین، نهک جیهانی دهرهوهی گێڕانهوهکه. من ههست دهکهم ئهم ڕۆمانه ههر بهوجۆرهی که گێڕانهوهیهکی ڕێپۆرتاژانهیه له واقیعی کۆمهڵێک ڕووداو (لێرهدا، کۆڕهو)، ههڵوێستی نهورۆز و ڕزگاریش له چوارچێوهی ئهو میکانیزمانهدا جێیان دهبێتهوه که پهیوهستن به ئهم واقیعه و له ههر دوو حاڵهتدا خوێنهرهوه بهردهوام دهگێڕدرێتهوه ناو واقیعی کۆمهڵگا و له چێژوهرگرتن له دونیایهکی داستانی بێبهش دهبێت، دونیایهک که دهگوترێ ئهگهر جوان و هونهرمهندانه وێنا بکرێت زۆر له دونیای واقیع ڕاستهقینهتره و دهتوانێ ئامرازی تێفکرینی قوڵتری ئێمه له ئاست جیهانی دهوروبهرمان مسۆگهر بکات.
دهکرێ بگوترێ که تێمای سهرهکیی ڕۆمانهکان و تهنانهت کورته چیرۆکهکانی مههاباد قهرهداغی بریتییه له ههلومهرجی ژنانی کورد، پرسی جنسی کۆمهڵایهتی و ئهڤینی وڵات. بهڵام ئایا نووسهر له ئافراندنی هونهرییانهی ئهم تێمایانهدا چهنده سهرکهوتووه؟ ئهمه پرسێکه که خوێنهرهوهی ڕۆمان و کورتهچیرۆکهکانی مههاباد لهخۆی دهکات و به باوهڕی من ئهوهی لهم بهرههمانهدا زهقه، خودی تێماکهیه و مرۆڤ به دهگمهن تووشی تێکنیکی بهرزی نووسین دهبێت. ڕۆمانهکانی مههاباد له نامۆکردنی تێما و جیهانی گێڕانهوه به ئهو فهزایهی ئێمه له ژیانی ڕۆژانهماندا خوومان پێگرتووه، سهرکهوتوو نین. کاراکتێرهکان له ڕێڕهوی ئاکار و ئاخافتنی خۆیاندا، خۆیان پێناسه ناکهن. دهنگی زاڵی گێڕهرهوهی ههمووشتزان باڵی بهسهر کهسایهتی و ڕووداوهکاندا کێشاوه. خوێنهرهوه ئهستهمه لهسهر بنهمای خودی گێڕانهوهکان تووشی جیهانێکی گێڕانهوهیی بێت که سهربهخۆیانه گوزاره له خۆیان بکهن. جیهانی گێڕانهوهیی بۆ دهربازبوون له زهخت و زهبری ئایدۆلۆژیا، ناسیۆنالیستی، فێمینیستی یان ههر چهشنه ئایدۆلۆژیایهکی تر، کۆمهڵێک تێکنیک و شگردی ئهدهبی و هونهری پێویستن که مانهوهی گێڕانهوهیهک لهودیوی تێماکانیدا، بۆ درێژخایهن دهستهبهر دهکهن. لهئارادا نهبوونی تێکنیکی داستانی و لایهنی هونهریی گێڕانهوه، تریتانهی زهینی خوێنهرهوه دهدهن که ئافراندن پشوویهکی درێژتر و ههمبانهیهکی پڕتری پێویسته.
n ئهڤین ئاوی ژیانه
ئهم ڕۆمانه له ساڵی 2004دا بڵاو بووهتهوه. من دهستم به نوسخهی چاپکراوی ڕۆمانهکه نهگهیشتووه و ئهو چاپهی بنهمای ئهم خوێندنهوه پێک دههێنێ، لهسهر تۆڕی ئینتێرنێت بڵاو بووهتهوه. له کۆتایی ڕۆمانهکهدا مێژووی نووسینهکهی دهستنیشان کراوه (2004/4/20 تا 2004/4/30).[31] نووسهر لهسهرهتادا کات (ههموو کاتێ) و شوێنی (ئۆرانۆس) ڕۆمانهکه دهستنیشان دهکات و دهڵێت که ئهمه ههزارویهکهمین نامهیه بۆ لاسی دهنێرێت و نامهکهش "به قووڵترین ماچ" دهست پێدهکات. دهڵێت که ئێستا له ئۆرانۆسه و له قوتابخانهی "ههتاو" خهریکی خوێندنه. مامۆستاکانی ئێڤا و ئادهمن و وانهی ئهڤینی پێدهڵێنهوه. "سێوه"ی کچیان له گهورهترین زانکۆی ههسارهی ڤێنوس بهشی ئهندازیاریی گهردوون دهخوێنێ و دهیههوێ شێوهی زهوی بکات به سێگۆشه (له ڕاستیدا مرۆڤ نازانێ که ئایا سێوه کچی ڕاستهقینهی لاس و خهزاڵه، یان مناڵێکه که له ئهنفال ڕزگار کراوه و خهزاڵ کردوویهته کچی خۆی، وهک، بۆنموونه، "ئاوات"ی کۆچ؟ ههڵبهت له شوێنێکدا خهزاڵ خۆی لهگهڵ ماریا بهراوهرد دهکات و دهڵێت که سێوه ئاکامی نووری ئهڤینی ئهو و لاسه). ئۆرانۆس وهک شوێنێکی باش و زهوی وهک شوێنێکی خراپ دهناسێندرێت. پهیتا پهیتا باسی کوردستان، خاکی کوردستان، جوانیی کوردستان و ئهڤینی کوردستان دهکرێت و دهڵێت که ئێستا ئهم وڵاته کراوهته دۆزهخێک. پێشتر له زهویدا ههزار و یهک نامهی نووسیوه و نهیتوانیوه بیاننێرێت و ئهمهیان لێره ڕا به کۆترێکدا دهنێرێت. به مناڵی، خوا دههاته خهونی خهزاڵ و ئهو کایهی لهگهڵ دهکرد، بهڵام ئهمهی وهک نهێنییهک لای خۆی رادهگرت. باس له ئهنفال، زوڵم له ئافرهت، لێدانی مناڵ و کاراکتێری شوڕشگێڕانهی خهزاڵ دهکرێ. حهڤده لاپهڕهی سهرهتای کتێبهکه بریتییه له پێشهکی و بهشێوهی پهخشان نووسراوه. دواتر ڕۆمانهکه که شیعرێکی 112 لاپهڕهییه دهست پێدهکات. خهزال له ئۆرانۆسهوه نامهکه بۆ لاسی خۆشهویستی دهنێرێت که هێشتا لهسهر زهوی دهژیت.
دهکرێت تایبهتمهندییه سهرهکییهکانی ئهم ڕۆمانه لهم خاڵانهدا دهستنیشان بکرێن: مێتافۆریک، ڕۆمانتیک، ئیدێئالیستی و ژیاننامهیی یاخود بیرهوهری. ئهم ڕۆمانه له ڕاستیدا کاراکتێری نییه و ئهوهی ههیه خهیاڵهکانی خهزاڵن که دهخرێنه ڕوو. نامهکه له سێ بهش پێکهاتووه: 1) ژووانێک له دۆزهخ، 2) کهناری دۆزهخ، 3) دوورکهوتنهوه له ههسارهی دۆزهخ. بهشی یهکهم مێژووی تڕاژێدیکی مۆدێرنی کوردانه. له بهشی دووههمدا ئهمه لاسه که بهڕواڵهت قسه دهکات. ئایا ئهمه نامهیهکه که لاس نووسیوێتی؟ خهیاڵاتی خهزاڵه؟ ئایا خهزاڵ لهگهڵ ڕایهکانی لاس لهمهڕ شهڕی ناوخۆدا هاوبیره؟ ئهگهر چاره تهنیا بهجێهێشتنی وڵاته، بهمجۆرهی که لاس دهڵێت، ئهی بۆ ئهو هێشا له وڵاته و خهزاڵ تهنانهت گۆی زهوی بهجێ هێشتووه؟ بهشی سێههم بهس هیواخواستنه و ئاواتی تێکهڵاوبوون لهگهڵ لاس و سێوه و سازکردنی ئهڤینێکی سێگۆشه و ئهوهیکه ڕۆژێک سێوه دهبێته پێغهمبهرێک و بیری نوێ و پهیامی نوێ دههێنێت.
ڕهنگه ههر ئهوهی که نووسهر له سهرهتادا کاتی ڕۆمان به ههموو کاتێ دهستنیشان دهکات، بووبێته هۆی گرفتی سهرهکی بۆ لایهنی زهمهنیی گێڕانهوهکه. پێناسهیهکی سهرهکی بۆ ڕۆمان بریتییه له باس له کۆمهڵێک کاراکتێری دیاریکراو له شوێن و زهمهنێکی دیاریکراودا. لێرهدا گێڕانهوهکه له زهمهنێکی بۆشدا به دهوری خۆیدا دهسووڕێتهوه و مرۆڤ ئهستهمه سهرهداوی ئهم ئهڤینه لهباری زهمهنییهوه بدۆزێتهوه. ئایا ئهمه وهک ئهڤینێکی ئهزهلی بهردهوام ههبوونی ههبووه یان دهگهڕێتهوه بۆ بیست ساڵ بهر له ئێستا وهک زهمهنی نووسینی نامهکه. ئهم ناڕوونییه له باری شوێنی دیالۆگهکانیشهوه بهرۆکی خوێنهرهوه دهگرێت. مرۆڤ نازانێ ئهمه گێڕانهوهی کۆمهڵێک ڕاستییه که ڕوویان داوه یان ئهمه فانتازیای خهزاڵه که له ناو چاڵێکدا لهگهڵ لاس چووهته جێ ژووانێ و چاوهڕوانیی مهرگ دهکات. پاش و پێش کردنی کات له گێڕانهوهی ڕووداودا، ئهگهر وهستایانه و له ڕووی پلانێکهوه نهکرێت دهتوانێ به هاسانی سهر له خوێنهرهوه بشێوێنێت، وه ئهمه شتێکه تهنانهت لهمهڕ گێرانهوهیهک بهشێوهی خوڕاوگهی بیریشدا، که دهگوترێ ئالۆزترین شێوهی دهربڕینی زهینی کاراکتێرهکانه، ڕاسته. کۆمهڵێک ئاماژهی ڕاستهوخۆ به ڕووداوگهلی ڕاستهقینه دهکردرێت که گرفتی شوێن و زهمهنی گێڕانهوهکه ئاڵۆزتر دهکهن: "ساڵانی ئهنفال"، "شهڕی ناوخۆ"، "کهنیشکی گهرمیانی"، "قهرهداغ" و هاتنی "قهومێکی قهرهباڵغ"، ژنانی کوژراوی وهک کهژاڵ، فادیمه و پێلا.
ئایا پێناسهی خهزاڵ له پێوهندیی خۆی لهگهڵ لاس، دانپێداهێنانی ئهو ڕۆله باوه نییه که ههتا ئێستا بزووتنهوهی کورد به شێوهیهکی نهریتی بۆ ژنی دهستنیشان کردووه؟ ئایا کاتێک له وهسفی لاسدا، خهزاڵ دهڵێت: "که تۆ پێشمهرگه بووی چۆن به سوێراوی فرمێسکم له سهنگهردا زامهکانم بۆ دهشووشتی؟" (ل. 33)، بهرتهسککردنهوهی ڕۆلی ژن نییه بۆ پاشکۆیهتی و له باشترین حاڵهتدا دهرمانکردنی زامهکانی پیاو؟ له ڕوانگهی باوی ناسیۆنالیستیدا پیاوان جێیان سهنگهره، تۆ بڵێی خوێندنهوهی فێمینیستی بهم بهشهی که له خهباتی ڕزگاریخوازیدا به ژن دهدرێت، ڕازی بێت؟ وێدهچێ خهزاڵ، سهرهڕای ههڵفڕینی بۆ ئۆرانۆس، هێشتاش ههر له داوی ئهندێشهی پیاوناوهندی باوی زهویدا زیندانی بێت.
ئهڤین ئاوی ژیانه بهپێی شێوازی شیعری، وات لێدهکات که پێوهرهکانی ههڵسهنگاندنت له شێوازی پهخشانی، وهک شێوازی باوی ڕۆمان، به پێوهری ههڵسهنگاندنی شیعری بگۆڕیتهوه. ئهو کات دهبینی که هێندێ جار ههست به شیعربوونی دهقهکه ناکهی، بهڵکو ڕووبهڕووی دهقێک دهبییهوه که له ڕاستیدا گێڕانهوهیهکی ساکاره، بهڵام به دێڕی ناتهواو (بۆ نموونه بڕوانه ل. 100). یان هێندێک جار ههست دهکهی لهبهردهم کۆمهڵێک دروشم دای، بۆ نموونه، "تۆمارکردنی مێژووی خۆمان بهدهست خۆمان".
له پێناسهی ڕۆماندا، لایهنی پهخشانی وهک تایبهتمهندییهکی سهرهکیی ئهم ژانره جهختی لهسهر دهکرێت. ههڵبهت ههبوونی کهسانێک وهک پوشکین و ڤیکرام سێت که ڕۆمانی شیعرییان نووسیوه، لهو ڕاستییه کهم ناکاتهوه که ڕۆمان بهشێوهیهکی گشتی ژانرێکی پهخشانییه و له ڕاستیدا یهک لهو تایبهتمهندییانه که ڕۆمان له ڕۆمانس، وهک ژانری باوی سهردهمی پێشمۆدێرن، جیا دهکاتهوه، لایهنی پهخشانیی ئهم ژانرهیه.[32] بێشک، ئهمه به مانای حاشاکردن له لایهنی شیعرییهتی پهخشان نییه که وهک تایبهتمهندییهکی ئهدهبی و هونهریی بهنرخ چاوی لێدهکرێ. ڕهنگه شیعربوونی ئهم ڕۆمانه بهدوور نهبێ لهو ناوهرۆکه ڕۆمانسی و حهماسییه که نوێنهرایهتی دهکات. ئهگهر سهرنج بدهینه سهر ژانری گێڕانهوهیی بهر له سهرههڵدانی ڕۆمان، ده??
لهسهر هێڵ نییه





یهک لهو گرفتانهی که دهبێته کهمایهسییهک بۆ ئهم ڕۆمانه، گرفتی ڕوانگهیه. ئێمه دهزانین که گێڕهرهوه بههۆی وێنهیهک دهگهڕێتهوه سهر زهمهنێکی ڕابردوو و له ڕوانگهی یهکهم کهسیی لهیلای مناڵهوه ڕووداوهکان دهگێڕێتهوه. ڕوانگهیهکی لهم چهشنه دهبێ سهرهڕای ئهوهیکه ئاستی تێگهیشتنی گێڕهرهوه (لێرهدا لهیلای ههشت نۆ ساڵانه) له بهرچاو بگرێت، دهبێ ههموو کاتێ به چاو و ئهزموونهکانی لهیلا وهفادار بێت، بهڵام زۆر له بهسهرهاتهکان له دهرهوهی ئهزموونی لهیلان، به واتایهکی تر لهیلا دهستی به ئهو ڕووداوانه ڕانهگهیشتووه که ئێمه ڕاستهوخۆ یان ناڕاستهوخۆ له زمانی ئهوهوه بیانبیسین. زۆرێک له ڕووداوهکان له بنهڕهتدا بیرهوهرییهکانی نووسهرن که پێوهندییهکی ئهوتۆیان به ئهزموونی لهیلای مناڵهوه نییه(تهنانهت ئهگهر لهیلا مناڵێتی خودی نووسهریش بێت). بۆیه زۆر جاران ئێمه خۆمان لهبهر دهم گێڕهرهوهیهکی ههمووشتزاندا دهبینینهوه که له ڕهههندێکی سێههم کهسییهوه ڕووداو و بهسهرهاتهکان دهگێڕێتهوه و هێندێک جاریش ئهم گێڕانهوهیه دهبێت به دروشمی تهواو و له تایبهتمهندیی گێڕانهوه دهچێته دهر و دهبێت به ڕای خودی نووسهر(بۆنموونه بڕوانه پاراگرافی دووههمی ل. 136). بۆ خوێنهرهوه گرنگه که بزانێ سهرچاوهی گێڕانهوهکان چن و بۆیهش کاتێک ئێمه ڕووداوگهلێک له دهرهوهی ئهزموونی لهیلا دهبیسین له خۆمان دهپرسین ئهو چۆن بهمهی زانی. ههڵبهت زۆر له ڕووداوهکان له کاتی خۆیدا بۆ ئامه گێڕدراونهوه و ئێمه له سۆنگهی ئامهوه لێیان ئاگادار دهبین، بهڵام میکانیزمی ئهوهی که ئهم شتانه چۆن دهگهنه گێرهڕهوه، لای خوێنهرهوه ئاشكرا نییه. له ڕاستیدا کهسایهتییهکانی ڕۆمان دهبێ وا پێناسه بکرێن وک ئهوهی ههردهم له بهردهم دادگا دان و ههرچی دهیڵێن دهبێ به بهڵگهی قایمهوه بسهلمێندرێ و خوێنهرهوهی وردیش وهک سهرۆکی دادگایه که بهپێی وتار و کردهوهکانی کاراکتێرهکان بڕیار لهسهر ڕاستگۆیی یان درۆزنبوونیان دهدات. گرفت ئهوهیه که مرۆڤ بهزهحمهت دهتوانێ ههست به بوونی کارتێکهریی و لهئارادابوونی هۆکارێتی (cause and effect) له نێوان ڕووداوهکاندا بکات. ڕووداوهکانی ئهم ڕۆمانه خاوهنی تهونێکی plot)) تۆکمه و ڕێکوپێک نین. خوێنهرهوه تووشی گرێکوێرهیهکی ئهوتۆ نابێ که به شوێن کردنهوهیدا لاپهڕهکانی ڕۆمانهکه ههڵداتهوه و بێسهبرانه و به پهرۆشهوه ڕهوتی ڕووداوهکان بشۆپێنێ. تۆ وهک خوێنهرهوه به دهگمهن بهشداری ڕووداوهکان دهبی و به دهگمهنتریش ههڵدهکهوێ که ئهنجامێک بۆ ڕووداوهکان پێشبینی بکهیت.
n دهرهنجام
ڕۆمانی کوردی، وهک ژانرێکی سهر به سهردهمی نوێ، به بوون و نهبوونییهوه، به چلۆنایهتی و چهندایهتییهوه، مۆرکی ههلومهرجی کۆمهڵگای کوردی له ههموو بارێکهوه پێوه دیاره. ئهگهر ڕۆمانی کوردی چهند دهیه دوای نهتهوهکانی دراوسێ پێ دهنێته گۆڕهپانی ئهدهبی کوردییهوه، دهبینین که ڕۆماننووسانی کورد به تێکرایی پیاون.[36] شتێکی سهیر و سهمهره نابێ ئهگهر لهئارادا نهبوونی ڕۆمان به گشتی و ڕۆمانی ژنان به تایبهتی وهک پێوهرێک بۆ ئاستی گهشهی کۆمهڵایهتیی کۆمهڵگای کوردی دابنێین. نهبوونی بهرچاوی ڕۆماننووسی ژن له ئهدهبی کوردیدا ئهو ڕاستییه دهسهلمێنێ که ژنانی ئهم کۆمهڵگایه چهنده له باری کۆمهڵایهتییهوه بێدهرهتانن و بواری ئهزموونکردن و خهمڵاندن و ئافراندنی ئهدهبییان بۆ نهڕهخساوه. مخابن خوێندنهوهی من لهم ڕۆمانانه ئهوه نیشان نادات که ههبوونی ئهم چهند ڕۆمانهش بهو مانایهیه که ژنان توانیویانه قورسایی باری دابونهریتی دژ به ژن و پیاوسالارانه له زهین و کردهوهی کهسایهتییهکانی ئهم ڕۆمانانه به شێوهیهکی هونهری بهرجهسته بکهن. دهکرێ بڵێین که بایهخی سهرهکیی ئهم ڕۆمانانه ههر له دهستپێکبوونیان دایه. ئهگهر ئهم ڕهوته بهردهوام نهبێ و پهره نهگرێ، ڕهنگه ههر وهک ئهو مهترسییه سهرهکییه که مرۆڤی کورد له ئاست داهاتووی سیاسیی خۆیدا ههیهتێ، ههڕهشه له ههبوونی ئازادانه و سهربهخۆیانهی ژنان بکات. ههروهها له پۆلینهکردنی ڕۆمانی کوردیی ژناندا دهبینین که تهنیا خاڵی هاوبهشیان ئهوهیه که بهدهست ژنان نووسراون، ئهگینا ئهم ڕۆمانانهش وهک ڕۆمانی پیاوان خاوهنی تێماگهلی جیاواز و شێوازی جیاوازن. لهم ڕۆمانانهشدا، سیاسهت، نهتهوه، ئازار و دهردی گهل زهقن و پرسی وڵات و بێناسنامهیی پرسێکی سهرهکییه. له ههلومهرجێکدا که کۆمهڵگای کورد و مرۆڤی کورد ههڵگری دونیایهک چهرمهسهری و گرفتی ئاڵۆزن، بۆچ نابێت له ئاستی ڕۆمانی ژناندا خاوهنی کۆمهڵێک دهق بین که تێیاندا ژنان ئهزموونی تایبهتی خۆیان گێڕابێتهوه. به بڕوای من زۆر شت بۆ بهجێهێنانی ئهم ئهرکه پێویستن: شارهزایی له گهڵ کهرهسهکانی هونهری ڕۆمان، کهڵکوهرگرتن له ئهزموونی ڕۆماننووسیی ڕۆژاوایی، وه ڕهخساندنی ههلومهرجی لهباری کۆمهڵایهتی. بهڵام له ههمووی ئهوانه گرنگتر وێرانی ژنانه بۆ شکاندنی چوارچێوه داسهپاوهکان و خهمڵاندنی گرفته ئینسانی، نهتهوهیی، جنسی و جۆراوجۆرهکانی تر به کهرهسه شیاوهکانی ئهدهبی.
خوێندنهوهی بهرههمی ڕۆماننووسانی ژنی کورد نیشان دهدات که باوهڕ به دابهشکردنی ڕۆمان لهسهر بنهمای جنسی تهنیا دابهشکردنێکی ڕواڵهتییه و له باری تێما و شێوازدا خاڵی ئهوتۆ له ئارادا نییه که بناغهیهکی قورس بهم دابهشکردنه بدات. لهو ڕۆمانانهی که لێرهدا خرانه بهرباس، تێماکان چ جیاوازییهکی بنهڕهتییان لهگهڵ تێمای ڕۆمانی پیاواندا نییه. پرسی ئهنفال که له ئهڤین ئاوی ژیانه و له شهدهی سهرگهرداندا پرسێکی سهرهکییه، له زۆر ڕۆمانی پیاوانیشدا خراوهته بهرباس. پرسی کۆڕهوی کۆچ بابهتی سهرهکیی تارمایی ههڵهبجهی ڕێبوار ڕهشیده و کاراکتێری سهرهکیشی، فرشته، ژنه. پرسی کۆمهڵایهتیی ژن و ئهو گرفتانهی که له ڕوانگهی ژنبوونهوه تووشی ژنان دێت ههر تێمای ڕۆمانی ژنان نییه و ڕۆماننووسانی پیاویش تێمای لهم چهشنهیان کردووهته ههوێنی بهرههمهکانیان.[37] تا ئهو جێگایهی دهگهڕێتهوه سهر شێوازی تایبهتیی نووسین و گوزارهکردن له کهسایهتی و داواکارییهکانی تایبهتیی ژنان، هێندێک له ڕۆماننووسانی پیاو زۆر وهپێش ژنانی نووسهر کهوتوون و لهباری هونهرییهوه سهرکهوتووتر بوون.[38] دیالۆگهکانی دڕک و گوڵی ئیبراهیم ئهحمهد، پێناسهکردنهکانی باڵندهکانی دهم بای عهتا نههایی له خولیا و حهزهکانی ژن، سنوورهکانی خهیاڵی ژنان له ئێوارهی پهروانهی بهختیار عهلیدا و ناسکی و وردهکارییهکانی کهسایهتیی ژن له پێدهشتی کارمامزه کوژراوهکانی شێرزاد حهسهندا، دیالۆگ و پێناسه ڕێئالیستییهکانی محهمهد مهولود له ڕێگادا و کێشه و ئازارهکانی دژایهتی لهنێوان ویستی کچ و دهمارگیریی باوک له کۆمهڵه شاخێ بهرز و ... ی کهریم دانشیاردا، ههموو ئهو دهقه کوردییه سهرکهوتوانهن که دهبێ ژنانی نووسهر بۆ بههێزکردنی بهرههمی ئهدهبیی خۆیان ئاوڕی جدییان لێ بدهنهوه.
دوای خوێندنهوهی بهرههمی ڕۆماننووسانی ژنی کورد دهکرێ مرۆڤ ئهم پرسیارانه ئاراسته بکات که ئهوان چهنده توانیویانه ئهو چوارچێوه باوانهی که بۆ ژن داندراون ههڵوهشیننهوه یاخود بیانبهنه ژێر پرسیار. ئایا ژنان له نووسراوهی نووسهری ژنی کورددا توانیویانه چوارچێوهی پێناسهی بۆ نموونه نامووس، شهرم و حهیا، فیداکاری، خۆبهخشی، وهفاداری، ماڵداری، داوێنپاکی، مێهرهبانی، میوانداری و ...، که دهکرێ بڵێین دهستکرد و سازکراوی پیاوانن، بگۆڕن؟ ئایا کاراکتێری ژنی ڕۆمانه کوردییهکانی ژنانی کورد له بهرامبهر زهینییهتی پیاواندا سهربزێوی دهکهن؟ ئایا ژنانی نووسهری کورد چهنده له شکاندنی سانسۆری کۆمهڵایهتی لهمهڕ ژنان سهرکهوتوون؟ ئایا ژنانی نووسهری کورد له ژیانی کاراکتێرهکانیاندا توانیویانه ژن له ژێر باری زهینی پیاوسالارانه ڕزگار بکهن؟ خوێندنهوهی من لهم ڕۆمانانهی سهرهوه، وهڵامێکی ئهرێنی بهم پرسیارانه ناداتهوه. سهرهڕای ئهم ڕاستییه، هاتنه مهیدانی ژنانی کورد له باری نووسینی ڕۆماندا ئهو خاڵهیه که جێگای دڵخۆشییه و مرۆڤ دهکرێ هیوادار بێت که ئهمه سهرهتایهک بێت بۆ ڕهوتێک که پسانهوهی نهبێت.
n پهراوێز و سهرچاوهکان
[1]: Sellers, Susan, language and Sexual Difference: Feminist Writing in France, Macmillan, 1991, p. xi.
[2]: Toril Moi (1986), “Feminist literary criticism”, in Jefferson, Ann and Robey, David (eds), Modern Literary Theory: A Comparative Introduction (2nd edn), London: Batsford, 204-21, p. 204).
[3]: Shwalter, Elaine (1982), “Feminist criticism in the wilderness”, in Showalter, Elaine (ed.), The New Feminist Criticism: Essays on Women, Literature and Theory, London: Virago, 243-70, p. 13.
[4]: له زمانی فهڕانسهویدا لهنێوان female و inefemin جیاوازیی ئاوالناویی نییه، بۆیه ure feminineecrit دهتوانێ ههم ئاماژه بێ به نووسراوهیهک که پێوهندیی به لهش و سێکسوالیتهی ژنهوه ههبێ یاخود شێوازێکی نووسین بێ که دهکرێ بۆ نموونه پیاوێکیش نووسێبیتی.
[5]: Shwalter, Elaine (1990), “Feminism and literature”, in Collier, Peter and Geyer-Ryan, Helga, Literary Theory Today, New York: Cornell University Press, 179-202, p. 187.
[6]: Showalter, (1982), opcit., p. 299.
[7]: Cixous, Hélèn (1981), “The laugh of the Medusa”, in Marks, Elaine and de Courtivron, Isabelle (eds), Cohen, Keith and Cohen, Paula (trans.), New French Feminisms: An Anthology, New York: Schocken Books, 245-64, p. 253.
[8]: Shwalter, Elaine (1990), opcit., p. 180.
[9]: Ibid., p. 179.
[10]: Ibid.
[11]: Eagleton, Mary (ed.) (1996), Feminist Theory: A Reader, Oxford: Blackwell. p. 338.
[12]: ههڵبهت له 1977 کتێبی بهناوبانگی شوالتر ئهدهبییاتێکی خۆیان (A Literature of Their Own) به باس لهسهر ڕۆماننووسانی ژنی ئینگلیسی له سهدهی نۆزده و بیستدا، بهکردهوه ههوڵی بهکارهێنانی تیۆریی جینۆکریتیسیزمی دابوو. شوالتر دهلێت که ناوی ئهم کتێبهی له جان ستوارت میل به نێوی The Subjection of Women (لکاندنی ژنان) وهرگرتووه، نهک ئهو جووره که زۆر کهس بۆی چووبوون له (A Room of One’s Own) دیوێکی خۆیانی ڤیرجینیا وولف. به پێی جینۆکریتیسیزم ههموو نووسینێک مۆرکی ژێندهری پێوهیه. نووسینی ژنان ههموو کاتێ دوودهقییه یانی له دیالۆگدایه لهگهڵ دابونهریتی ئهدهبیی ژنانه و پیاوانه. جینۆکریتیسیزم بهوه تاوانبار کراوه که لێکۆڵینهوهی نووسینی ژنان جیاوازیخوازه separatist))، واتا ئهم شێوه ڕهخنهیه جۆرێکه له سێکسیزمی ئاوهژوو.
[13]: Shwalter, Elaine (1990), opcit., p. 189.
[14]: Ibid., p. 189.
[15]: بۆ زانیاریی پتر لهسهر بیروڕای جۆراوجۆری ڕهخنهگرانی فێمینیست لهسهر تایبهتمهندیی زمان و شێوازی ژنانه، بڕوانه:
Sellers, Susan, language and Sexual Difference: Feminist Writing in France, Macmillan, 1991.
[16]: Ostriker, Alicia (1986), Stealing the Language, Boston: Beacon Press, p. 9.
[17]: Stanley, Julia Penelope and Wolfe, Susan J. , Toward a Feminist Aesthetic, Chrysalis, 6 (1078), pp. 59, 67.
[18]: بۆ زانیاریی زیاتر لهسهر بۆچوونی فێمینیستهکانی فهڕانسهوی و بنهمای تێگهیشتنی ئهوان له زمان بڕوانه:
Susan Sellers, language and Sexual Difference: Feminist Writing in France, Macmillan, 1991.
[19]: Moi, Sexual/Textual Politics, London: Methuen, 1985, p. 163.
[20]: Luce Irigary, ’Sexual Difference’ in French Feminist Thought, pp. 118-130, translated by Sëan Hand.
[21]: Woolf, Virginia (1994), A Room of One’s Own, Flamingo Modern Classic, pp. 53-54. (first published in 1929 by the Hogarth Press Ltd.)
[22]: له 1640 ههتا 1700 نووسینی ژنان تهنیا 1.2%ی بڵاوکراوهکانی بریتانیایان پێک دههێنا. بۆ زانیاری لهمهڕ ههلومهرجی ژنان و باسی ژێندهر له قۆناغهکانی بهرایی ئوروپای نوێدا، بڕوانه:
Wiesner, Merry E. (2000), Women and Gender in Early Modern Europe: New Approaches to European History, Cambridge: Cambridge University Press.
[23]: ئهگهر وهبیر خۆمانی بێنینهوه که مارتین لوتێر، یهک له پێشهنگهکانی ڕێنێسانس، چۆن نیفرهتی خۆی له پاپ دهردهبڕێت، بۆمان دهردهکهوێت که تهنانهت لهو سهردهمیشدا ژن چ جێگایهکی له زهینی پیاواندا ههبووه. لوتێر بۆ دهربڕینی بێزاری و ڕقی خۆی له پاپ، ئهو وهک قهحبهی بابیلۆن ناوزهد دهکات.
[24]: Wiesner, opcit., p. 190.
[25]: گرفتی ژنبوون، تهنانهت له سهدهی نۆزدهههمی ئوروپاشدا وای دهکرد که هێندێک نووسهری ژن، به نێوی پیاوان بهرههمهکانیان بڵاو کهنهوه. ئهم کاره مهجالی ئهوهی دهدانێ که له دهسهڵاتی زاڵی پیاوانه و له ههمان کاتدا له ئازادی ئهوان کهڵک وهرگرن. له ناو ژنانێکدا که بهرههمهکهیان به نێوی پیاوان بڵاو کردووهتهوه، دهکرێ ئاماژه بهم نووسهرانه بکرێت: ئێرنێست ئالگرێنی سوێدی که ناوی ڕاستهقینهکهی ڤیکتۆریا بێنێدیکتسۆن بوو. جۆرج ئێلیۆتی ئینگلیسی که ناوی ڕاستهقینهی ماری ئان ئیڤانس بوو. فێرناند کابالێرۆی سپانیایی که ناوی ڕاستهقینهی سیسیلیا بهل بوو. جۆرج ساندی فهڕانسهویش له ڕاستیدا نازناوی ژنێک بووه. ههڵبهت له نیوهی دووههمی سهدهی حهڤدهدا ژنانێک دهبینین که له بهرههمهکانیاندا باس له گرفتی ژنان و مێردکردن دهکهن و تهنانهت زهماوهند و ژیانی هاوسهری دهبهنه ژێر پرسیار. ئافرا بێهن، مارگارێت کاوێندیش، فڕانس بۆتبی و ئێلیزابێت پۆلوێل له ڕیزی ئهو نووسهرانه دان که گرفتی پێکهێنانی ژیانی هاوسهری بۆ ژنان باس دهکهن. ههر له سهدهی حهڤدهش ڕا ژنان دهست به نووسینی ژیاننامهی خۆیان دهکهن و بابهتگهلی ئهخلاقی و رۆحی و ههستییانه دهبنه ههوێنی نووسینه ژیاننامهیییهکانیان. له ڕاستیدا ئهوهیکه هێندێک ژن به نێوی پیاوان بهرههمهکانی خۆیان بڵاو کردووهتهوه و کهسیش پێینهزانیوه،، دهتوانێ پشتیوانی بههێزی ئهم باسه بێت که مرۆڤ ناتوانێ له نێوان شێوازی نووسینی ژنانه و پیاوانهدا جیاوازی دابنێت.
[26]: Woolf, opcit., P. 116.
[27]: وولف ئاماژه به کۆمهڵێک نووسهر دهکات که.نهنێرنهمێن (androgynous): شێکسپیر، کیتز، ستێرن، کووپێر، لهمب، کالێریج. شێلی رهنگه ههر جنسی نهبوبێ. میلتۆن و بێنجانسۆن نێرایهتییان زۆر بووه و ههروهها وردسورس و تۆلستۆی. پڕۆست تهواو نهنێرنهمێ بووه (وولف، سهرچاوهی ئاماژهپێکراو، ل. 112).
[28]: Wiesner, opcit, p. 191.
[29]: دمدمی عهڕهب شهمۆ یهکهمجار ساڵی 1966 له سۆڤیهتی بهرێ چاپ کرا و دواتر له ساڵی 1983 له سوێد چاپ دهکرێتهوه. وهرگێڕانهکهی مامۆستا شوکور مستهفا یهکهمجار له 1975 له بهغدا چاپ دهکرێت و له 1984دا بۆ جاری دووههم چاپ دهکرێتهوه.
[30]: كۆچ که یهکهمجار له ساڵی 1994 له سوید بڵاودهبێتهوه، ههڵگری ناسنامهی "چیرۆک"ه. بهڵام دواتر ههر ئهم "چیرۆکه" به بێ هیچ گۆڕانکارییهک دهبێت به "ڕۆمان". بۆ ئهم گۆڕانه ژانرییه، نووسهر هیچ روونکردنهوهیهک به دهستهوه نادات. تۆ بڵێی باوبوونی ڕۆمان له ڕۆژگاری ئێستادا بووبێته هۆی ئهم مۆتاسیۆنه؟ ههرچۆنێک بێت بهرههمی ئهدهبی به پێی لایهنه هونهرییهکانی میدالیای سهرکهوتن وهردهگرێ نهک به هۆی ئهوهی که سهر به کام جۆری ئهدهبییه، شتێک که له بنهڕهتدا پۆلینکردنێکی تێکنیکی و دهستکرده نهک جهوههری. ڕهنگه خوێنهرهوان لهسهر ڕۆمان یان چیرۆک بوونی دهقێک کێشهیان ههبێت، بهڵام ئهوهی که نووسهر خۆی له دوو سهردهمی جیاوازی زهمهنیدا دوو ناسنامهی جیاواز بۆ بهرههمێکی خۆی ههڵبژێرێت، به لانی کهم پێویستی به ئاماژهیهک ههیه.
[31]: ههروهک ئهم ڕێکهوتانه نیشان دهدهن ماوهی نووسینی ئهم ڕۆمانه ده ڕۆژه. ڕهنگه ماوهی نووسینی ڕۆمانێک له نووسهرێک بۆ نووسهرێکی ترهوه زۆر جیاواز بێ و کهس نهتوانێ بۆ نووسینێک ماوهیهکی دیاریکراو دهستنیشان بکات. بهڵام ئهوهی لای من شتێکی نائاساییه ئهوهیه که مرۆف له ماوهی ده ڕۆژدا بتوانێ ڕۆمانێک بنووسێت. ههڵبهت لێرهدا به هیچ شێوهیهک مهبهستم ئهوه نییه که فهرمایشتهکهی خاتوو مههاباد جێی متمانه نییه، بهڵکوو مهبهست ئهوهیه که ئهم ماوهیه زۆر کهمه. پێمخۆشه لێرهدا ئاماژه به نموونهی دوو ڕۆماننووسی له ئاستی جیهانیدا ناسراو بکهم، بۆ ئهوهیکه ئاماژهیهکم کردبێت به گرنگی تهرخانکردنی ماوهی پێویست بۆ نووسینی ڕۆمان، ههڵبهت ئهگهر بمانههوێت بهرههمێکی ئهدهبیی نهمر لهخۆمان بهجێ هێڵین. یهک لهم نموونانه ڕۆمانی پیرهمێرد و زهریایه له نووسینی ئێرنێست هێمینگوهی. هێمینگوهی شێست جار بهم ڕۆمانهدا چووهتهوه و گۆڕانکاریی تێدا پێک هێناوه. ئهم ڕۆمانه لهباری ژمارهی لاپهڕهوه ناگاته نیوهی ئهڤین ئاوی ژیانه. نموونهیهکی تر نووسهری بهناوبانگی ئاڵمانی تیۆدۆر فۆنتهینه که توماس مان به باوکی خۆی ناوی دهبات و هاینریش مان به خوڵقێنهری ڕۆمانی نویی ئاڵمانی ناوی دهبات و گۆنتێر گڕاس و سامۆئێل بێکێت خۆیان لهژێر کارتێکهریی ئهودا دهبینن. فۆنتهین بهدوای دهیان ساڵ نووسین و سهلماندنی توانایی خۆی لهبواری ڕۆژنامهنووسی، ڕهخنه و بیرهوهرینووسی، ڕۆمانی ئێفی بریست له تهمهنی حهفتا ساڵیدا دهنووسێت و ماوهی نووسینی ئهم ڕۆمانه شهش ساڵ دهخایهنێت (1894-1889). لهسهر گرنگی ئهم ڕۆمانه توماس مان دهڵێت ئهگهر کتێبخانهیهک شهش ڕۆمانی گهورهی جیهانی تێدابێت، ناکرێ یهک لهوان ئێفی بریست نهبێ. ههتا ئێستا ئهم ڕۆمانه چوار جار کراوهته سوێدی و بووهته ههوێنی چوار فیلمی سینهماییش. له پێوهندی لهگهڵ باسی ئهم وتارهدا دهبێ بڵێم که ئێفی بریست ناوی پاڵهوانی سهرهکیی ئهم ڕؤمانه، ژنێکه که پێشاندهری ههوڵی مرۆڤه بۆ دۆزینهوهی خۆشبهختی. دیالۆگهکانی ئهم ڕۆمانه که زۆربهیان هی ژنانن، نیشان دهدهن که چۆن نووسهرێکی پیاو دهتوانێ گوزاره له کهسایتی ژن و خولیا و ئاواتهکانی بکات.
[32]: پوشکین له ساڵانی 33-1829 ڕۆمانی Eugene Onegine دهنووسێت و ڤیکرام سێت له ساڵی 1986 ڕۆمانی The Golden Gate دهنووسێت. به باوهڕی من ههرجۆره پاساودانێکی ڕۆمانی شیعری به بهرههمگهلی لهم چهشنه، دهبێ جیاوازییه بنچینهیییهکانی نهریتی شیعری له ڕۆژاوا و ڕۆژههڵاتدا لهبهرچاو بگرێت.
[33]: گهلاوێژ ههتا ئێستا زۆر چیرۆک و ڕۆمانی بڵاو کردووهتهوه. بهداخهوه من دهستم به کارهکانی تری ڕانهگهیشتووه و بۆیه لێرهدا تهنیا لهسهر باڵی سیمرخ بووهته بابهتی خوێندنهوهی من. به پێی ئهو زانیارییانهی من وهدهستم خستوون ههتا ئێستا ئهم بهرههمانهی خوارهوه له لایهن گهلاوێژهوه بڵاو بوونهتهوه: 1) بهرهو ئهشکهوتی دلێران (سێ بهرگ) 2) دایک و کوڕ 3) بووکی فاتهخان 4) بههار و پایزی خونچه 5) دنیا بێشهیه 6) گهشتی کوردستان 7) ڕێبوارێکی سهرگهردان 8) کارهکهر.
[34]: پهرهی ڕۆمانی گشتپهسهند له ئێران دهربڕی ڕاستییهکی کۆمهڵایهتییه که ئهم وڵاته له باری کولتوری و سیاسی و ڕۆشنبیرییهوه تووشی هاتووه. پرسی تاکهکهس و گهڕان به شوێن شوناسدا یهک له پرسه باوهکانی کۆمهڵگای ئێستای ئێرانه. بۆ زانیاریی پتر لهسهر نووسینی ژنان له ئێران بڕوانه: عابدینی، حسن، داستان نویسی زنان: راههای رفته و دستاوردها، باران: فصلنامهی فرهنگ و ادبیات، ش. 4-5، تابستان 2004، استکهلم.
[35]: داهێنان له ڕۆمانی گشتپهسهنددا تا ڕادهیهکی زۆر ونه و لایهنی لاساکردنهوه زۆر بهرجهستهیه. لهمجۆره ڕۆمانهدا گرفتی ژیانی ڕۆژانهی مرۆڤهکان به بێ دهکارهێنانی مێتافۆر دهخرێته بهر دیدی خوێنهرهوه. بهڵام لایهنی داهێنان له ڕۆمانی چلۆنایهتیدا زۆر بهرچاوه و داهێنانی هونهری که خۆی له ئافراندنی جیهانێکدا دهنوێنێت، ناسنامهی سهرهکی ئهمجۆره ڕۆمانهیه.
[36]: ههروهک لهم وتارهدا دهبینین ژما
لهسهر هێڵ نییه




سالاو..
نامۆ گیان دهستو پهنجهت خۆشبێت
بهختهوهر بیت هاورێی شیرینم
لارا


لهسهر هێڵ نییه





سڵاوو لارەی گووڵ
هاووڕێی خۆشەویستم لارە گیان سووپاسی پەیامت ئەکەم
خوازیارم کامەران بیت هەردەم هاووڕێ شیرینەکەم
هاووڕێت نامۆ
لهسهر هێڵ نییه




دةست خؤشيت لى دةكةم بؤ ئةم بابةتة
لهسهر هێڵ نییه










دهست خۆش بۆ ئهم بابهته هیوادارم سهرکهوتوو بی تهمهن درێژ بیت


لهسهر هێڵ نییه



dasttt xoshhhhhhhhhhhh hawry gyan nmwnat har zor byt

لهسهر هێڵ نییه