.
1- بەڕێوەبەری یانە Hemn Zanko لە کوردستان بە ئمێڵی ( hemn_kurdzhin@yahoo.com ) ..
ژمارەی مۆبایل ( 07812539505 ) .
2- بهڕێوهبهری گشتی ( ReKaN ) له ئهوروپا به ئیمێڵی ( Rekan_uk@hotmail.com ) ، ژماره تهلهفوونی( 00447754007706) .






بابهته گرنگهکانی بهکارهێنانی یانه









سلاو.....
تكاية بيويستم بة رابورتيكة لةسةر كةردةكاني كيميا تكاية هاوكارم بكةن ,ئةكةر بكريت زوو وةلامم بةنةوة
جاوةريي هاوكاري ئيوةي بةريزم.......سوباس
لهسهر هێڵ نییه








کیمیا چییه؟
کیمیا لێکۆڵینهوهیه لهسهر بنهما، تایبهتمهندییهکان، پێکهاتهکان و فۆرم گۆڕینی ماددهکان. ئهم زانسته له پێوهندی توخمه کیمیاییهکان و پێکهاتهکیمیاییهکاندایه که بریتین له ئهتۆمهکان، مولوکوولهکان و کاریگهری ئهوان لهسهر یهکتری.
کیمیا: زانستی گۆڕانه گهردییهکان
چهقی بایهخپێدانی کیمیایی نوێ چییه؟ لهیهکهم چاوپێدا خشاندا وادهردهکهوێ کهوهڵامی ئهم پرسیاره زۆر ئاسان بێ.
لهراستید، کیمیا لهماددهو گۆڕانهکانیان دهکۆڵێتهوه. بهڵام بائهو رستهیهی سهرهوه شیکهینهوه. یه کهم، بۆ مادده رووبهڕووی چهند وشهیهک دهبیتهوه، بۆ نموونه هایدرۆکسیدی ئهلۆمنیۆم و کاربۆناتی مسی تفت بهێنه. ئهو ماددهانه بۆ زهویناسان گرنگن چونکه پێکهێنهری سهرهکی کهرهسه خاوهکانی بۆکسایت (Bauxite) و مالاشایتن (Malachite) بهرودوا. بۆکسایت بۆ دهرهێنانی ئهلۆمنیۆم بهکاردههێنرێ و مالاشایتیش ماددهیهکی باشه بۆ بیناسازی. ماددهکانی وهکو پهنسیلین و هیمۆگڵۆبین نهوک ههر بۆ کیمیاگهران بهڵکو بۆ پزیشک و زیندهوهرزانانیش گرنگن.
دووهم، ماددهکان چ جۆره گۆڕانێکیان بهسهردا دێ؟
سههۆڵ دهگۆڕێت بو ئاو، هیلیۆم له گازهوه دهگۆڕێت بۆ شله، ئهو گۆڕانانه فڕیان بهکیمیاوه نیهو جێی بایهخی زانستی فیزیان، چونکه پلهی شلبوونهوهی مادده رهوشتێکی فیزیاییه. کهواته رهوشتی کیمیایی چیه؟ بێگومان بریتییه له توانای ماددهیهک بۆ کار لهیهککردن لهگهڵ ماددهیهکی تردا. کارلێکی کیمیایی گۆڕانی گهردێکه (Molecule) بۆ گهردێکی تر. لهگۆڕانی کیمیاییدا تهنیا گهردهکان (کهله گهردیله پێکهاتوون) دهشکێن لهکاتێکدا خودی گهردیلهکان (Atoms) بهنهگۆڕاوی دهمێنێتهوه. گۆڕانی گهردیلهکان له لایهن زانستی فیزیاوه دهخوێنرێ یاخود وردتر بڵێین، له لایهن فیزیای ناوهکی و گهردیلهیی. پێشتر باسی ئهوهمان کرد که زانستی فیزیا لهو گۆرانانهش دهکۆڵێتهوه کهتێیاندا نهگهردیلهکان و نهگهردهکان ناشکێن. بهمجۆره، وا دهردهکهوێ که فیزیا سنوور لهدوو لاوه بۆ کیمیا دابنێ، سنوری خوارهوه (ئاستی گهردیلهیی) (Atomic level) بێ و سنووری سهرهوه (ئاستی سهروو گهردی) (Permolecular level) بێ.
دهبێ له سهر ئهوهی پێشوو دوو تێبینی بدرێ. یهکهمیان پهیوهندی بهو راستیهوهیه که کیمیاگهره نوێیهکان تادێ کهمترو کهمتر گرنگی بهدۆخی نهوروژاوی (Non Excited state) مادده دهدهن که پێکهێنانهکان و پێکهاتنی (Structure) مادده دهگرێتهوه. بێگومان کێشهی چارهسهر نهکراوی سهر بهم بواره تائێستا ماونهوه، بهڵام چارهسهریان لهناو مهودای (Scope) بایهخی فیزیاگهران دایه. دووهم، لق (Branch) ههن له نێوان کیمیاو فیزیادان: کاتێک فیزیاگهران له کردارێکی کیمیایی دهکۆڵنهوهو یان بهپێچهوانهوه، کاتێک کیمیاگهران لهدیاردهیهکی فیزیایی دهکۆڵنهوه بۆنموونه، کردارێکی کیمیایی وهکو کارلێکی نێوان دوو یان چهند گهردێک دهتوانرێ لهڕوانگهی فیزیاییهوه لێکبدرێتهوه.
بهو لقهی زانست کهگۆڕاوه (Parameter) فیزیاییهکانی گۆڕانێکی کیمیایی دهکۆڵێتهوه دهوترێت فیزیایی کیمیایی (Chemical Physics).
لهلایهکی تر، رهوشته فیزیاییهکانی کۆمهڵه گهردیهکان له گیراوهیهکدا کهپێی دهوترێت گیراوهی مڵ (Colloidal Solution) لهکیمیای مڵدا (Colloid Chemistry) دهخوێنرێ کهلقێکه له کیمیای فیزیایی (Physical Chemistry). ههردوو فیزیای کیمیایی و کیمیای فیزیایی رهوشتهکانی ههموو جۆرهکانی مادده دهخوێنن. ئهو زانستانه بهگوێرهی ئهو تهکنیکهی (Techniques) کهبۆ دهست پێکردنی کارلێکه کیمیاییهکان بهکاردههێنرێ، پۆڵێنکراوون (Classified) (بۆنموونه، کیمیای کارهبایی، کیمیایی رووناکی و کیمیایی تیشکدانهوه) یاخود بهگوێرهی ئهو رێگهیهی لێکۆڵینهوه کهبهکار دههێنرێت (بۆنموونه، رێگهکانی موگناتیسی یاخود رووناکی شهبهنگی) (Optical Spectroscopy) و کاینهتیکی (Kinetic). پۆڵێنێکی تری زانسته کیمیاییهکان ههیه کهجۆری ماددهکان لێک جیا دهکاتهوه. ههموو ماددهکان دابهش دهکرێن یان بۆ نائهندامی (Inorganic) یاخود بۆ ئهندامی (Organic). ئاوێته ئهندامییهکان بریتین لهوهرگرته (Derivative) هایدرۆ کاربۆنیه جۆراو جۆرهکان کهههموویان گهردیلهکانی کاربۆنیان تێدایه. گهردهکانی ئاوێته نائهندامییهکان دهشێ توخمی تریان بهڕێژهی جیاواز تێدا بێ. گهردیلهی کاربۆن رهوشتی سهیریان ههیه لهمهڕ پێکهوه بهسترانیان بۆ دروستکردنی زنجیرهو ئهڵقهو پێکهاتی تر، کهدهشێ گهردێک سهد گهردیله کاربۆنی تێدا بێ. لهبهرئهوه جێی سهر سوڕمان نییه کهژمارهی ئهو ئاوێتانهی گهردیلهکانی کاربۆنیان تێدایه زۆر زۆرتر بێ لهژمارهی ئاوێته نائهندامییهکان. ئاوێته ئهندامییهکان بنچینهی پێکهاتی زیندهوهرهکانن. بهو زانستهی کهلهو کردارانهی زیندهوهراندا روودهدهن دهکۆڵێتهوه دهوترێت کیمیای ژیان (Biochemistry). ئهم ساڵانهی دوایی، دهرکهوتنی لقێکی نوێی کیمیای بهخۆوه بینی ئهویش کیمیای ئهندامی ژیانه، (Bioorganic Chemistry) لهو کارلێکه ئهندامیانه دهکۆڵێتهوه کهلهناو خانهدا روودهدهن.
ئایۆنهکانی کانزا جیاوازهکان دهتوانن خۆیان بهگهرده ئهندامیهکانی ناو زیندهوهرهکان بنوسێنن و ئهنزیم (Enzymes) (کارا یاریدهدهری بایۆلۆجین) و هیمۆگڵۆبین (ئۆکسیجن ههڵگڕ) و ماددهی تری گرنگ دروست بکهن. ئهو ئاوێتانهش ئهوانهن کهکیمیای ئهندامی ژیان لێیان دهکۆڵێتهوه، ئهو زانستهی کهچهند ساڵێک لهمهوبهر سهری ههڵداوه. ههروهها لقی تری کیمیا ههن کهپهیوهندیان بهزیندهوهرزانی و پزیشکی و کشتوکاڵهوه ههیه بۆ نموونه، کیمیای دهرمانسازی و ژههرزانی و کشتیاری. ههروهها پێویسته لێرهدا باسی کیمیای ئاوێته کێشه گهردیه گهورهکان (کیمیای پۆلیمهر) بکهین. گهردهکانی ئهو ئاوێته ئهندامی و نائهندامییانهن که له ژمارهیهکی ناکۆتایهکهی چونیهک پێکهاتوون.
بهکورتی خوێنهرمان دهربارهی چهقی بایهخپێدانی کیمیاو پهیوهندی نێوان کیمیا و فیزیا ئاگادار کردهوه. دهبێ سهرنجی ئهوهش بدرێ، ههرچهنده، تائێستا زاناکان نهگهیشتوونهته ئهو بۆ دهرکهوتنه گشتییهی کهدهبێ چهقی بایهخپێدانی کیمیا چی بێ، تهنیا چهند لقێکی کهمی کیمیای نوێ لێرهدا ناو هێنراوون، لقهکانی تری کیمیاو چهمکه کیمیاییه ههره گرنگهکان و ماددهکان و ئهو تهکنیکانهی له کیمیادا بهکار هاتوون لهداهاتوودا زیاتر لێیان دهدوێین.
سهرچاوه:
کتێبی زانستی کیمیا بۆ ههمووان (بایهزیدحهسهن عهبدوڵڵا)
z-kimia
لهسهر هێڵ نییه